Bản vẽ nhà ở quê: thuê người thiết kế hay xây theo mẫu của thợ

Nhà một tầng đơn giản trên đất cứng có thể xây theo mẫu thợ cả đã làm nhiều lần, miễn có mặt bằng, mặt cắt và sơ đồ điện nước ghi rõ kích thước; còn nhà từ hai tầng, nhà trên đất yếu, đất dốc, hoặc nhà sau này định lên tầng thì nên thuê người có chứng chỉ hành nghề thiết kế, ít nhất cho phần móng và khung. Ranh giới nằm ở chỗ rủi ro kết cấu, không ở chỗ nhà đẹp hay xấu.

Mẫu của thợ có ưu điểm thật: đã được thử trên đất địa phương, thợ quen tay, ít sai. Thiết kế riêng có ưu điểm khác: hợp với nhu cầu riêng của gia đình, có tính toán chịu lực, có hồ sơ để nghiệm thu. Bài này giúp gia đình chọn, và chỉ ra bộ bản vẽ tối thiểu cần có dù chọn cách nào.

Mẫu của thợ: vì sao phổ biến và giới hạn ở đâu

Ở nhiều làng, thợ cả xây cùng một kiểu nhà cho cả chục hộ: nhà cấp bốn ba gian mái thái, nhà một tầng có hiên trước, nhà ống hai tầng mặt đường. Họ biết đất ở đó cần móng ra sao, mái lợp thế nào để chịu gió mùa của vùng, cửa sổ đặt chỗ nào cho mát. Với gia đình, chọn mẫu đã có giúp nhìn thấy nhà thật trước khi xây, hỏi được chủ nhà cũ ở có tiện không.

Giới hạn nằm ở ba chỗ. Thứ nhất, mẫu được làm cho nhà người khác, với nhu cầu khác. Thứ hai, phần chịu lực thường dựa vào kinh nghiệm "nhà kia làm vậy vẫn đứng", không có tính toán; điều đó chấp nhận được với nhà nhỏ trên đất tốt, nhưng rủi ro khi đất khác hay nhà lớn hơn. Thứ ba, không có giấy tờ, mọi thứ nằm trong đầu thợ, chủ nhà khó kiểm và khó nghiệm thu.

Thợ cả giỏi không ngại nói giới hạn của mình. Khi được hỏi "nhà này lên tầng được không", người có trách nhiệm sẽ nói cần người tính toán, thay vì gật đầu cho xong.

So sánh hai cách: theo mẫu của thợ và thuê người thiết kế

Bảng dưới so sánh ở những điểm chủ nhà quan tâm nhất, không bàn giá vì mỗi vùng mỗi khác.

Dù chọn bên nào, đừng để bảng này thành cuộc so tài giữa thợ và người vẽ; nhà tốt thường ra đời khi hai bên cùng ngồi một bàn, người vẽ nghe kinh nghiệm địa phương, thợ đọc được bản vẽ. Nhiều gia đình chọn đường giữa: lấy mẫu thợ quen làm gốc cho bố cục, rồi thuê người có chứng chỉ tính lại móng, khung và vẽ thành hồ sơ. Cách này giữ được sự quen tay của thợ mà vẫn có cơ sở kỹ thuật.

Bộ bản vẽ tối thiểu cần có, dù chọn cách nào

Ngay cả khi xây theo mẫu của thợ, chủ nhà nên yêu cầu những bản vẽ dưới đây, có kích thước ghi bằng số, không chỉ phác hoạ:

• Mặt bằng định vị: nhà đặt ở đâu trên mảnh đất, cách ranh giới, cách đường bao xa, vị trí bể tự hoại, giếng, bể nước.
• Mặt bằng từng tầng: kích thước phòng, vị trí cửa đi, cửa sổ, cầu thang, độ dày tường.
• Mặt cắt: cao độ nền so với sân và đường, chiều cao tầng, độ dốc mái.
• Mặt đứng: hình dáng nhìn từ trước và bên hông, để cả nhà hình dung trước.
• Móng và khung: loại móng, vị trí cột, dầm; với nhà cần tính toán thì phải do người có chứng chỉ lập.
• Điện: vị trí ổ cắm, công tắc, đèn, tủ điện, đường dây chính.
• Cấp thoát nước: đường ống cấp, ống thoát, vị trí thiết bị vệ sinh, hướng ra bể tự hoại và rãnh thoát.

Bộ bản vẽ này còn có ích nhiều năm sau, khi cần sửa điện, tìm đường ống bị rò, hay nối thêm phòng. Nên giữ một bản giấy và một bản chụp ảnh lưu ở nơi an toàn.

Thuê người thiết kế: hỏi gì trước khi giao việc

Theo Luật Xây dựng, người thiết kế công trình phải có chứng chỉ hành nghề phù hợp. Với nhà ở riêng lẻ quy mô nhỏ, quy định cho phép gia đình tự tổ chức thiết kế trong một số trường hợp, nhưng chủ nhà tự chịu trách nhiệm về an toàn. Vì thế, càng nhà lớn, đất phức tạp, càng nên thuê người có chứng chỉ và đứng tên trên bản vẽ.

Trước khi giao việc, nên hỏi: người vẽ có xuống xem đất không; đã vẽ nhà ở nông thôn vùng này chưa, có nhà đã xây để đến xem không; bộ hồ sơ giao gồm những bản vẽ nào; có sửa bao nhiêu lần trong giá; có xuống công trường ở những mốc quan trọng như đào móng, đặt thép trước khi đổ bê tông không.

Cũng nên thoả thuận trước ai giữ bản gốc hồ sơ, bản vẽ có được giao dạng tệp để in thêm không, và nếu phải sửa vì thực tế công trường thì người vẽ cập nhật thế nào. Những thoả thuận nhỏ này nên ghi vào hợp đồng thiết kế, dù chỉ là một trang giấy, để sau này không phải nhắc lại bằng trí nhớ.

Một người vẽ nhà tốt cho nông thôn sẽ hỏi lại gia đình rất nhiều: nấu bếp gì, cất nông sản ở đâu, gió mùa thổi hướng nào, mưa tạt phía nào. Người chỉ đưa ra mấy mẫu nhà phố có sẵn rồi đổi màu sơn thì khó làm ra ngôi nhà hợp với đời sống ở quê.

Đọc bản vẽ: năm điều chủ nhà nên tự kiểm

Kích thước có khớp đồ đạc thật không. Lấy thước đo giường, tủ, bàn thờ, tủ lạnh đang dùng, đặt thử lên mặt bằng. Phòng trông rộng trên giấy có thể không đặt nổi một chiếc giường đôi và tủ áo.

Cửa sổ có đón gió và tránh nắng chiều không. Đánh dấu hướng nắng chiều và hướng gió mùa hè lên mặt bằng. Phòng ngủ có cửa duy nhất nhìn ra hướng nắng chiều sẽ nóng suốt mùa hè.

Đường đi trong nhà có hợp lý không. Từ cửa chính tới bếp, từ phòng ngủ người già tới nhà vệ sinh, từ sân phơi vào kho: vẽ đường đi bằng bút chì, xem có xuyên qua chỗ không nên đi qua không.

Cao độ nền có đủ không. So cao độ nền trên mặt cắt với mặt đường và mực nước lớn đã biết. Nếu thấy sát, hỏi lại trước khi đổ móng.

Ổ cắm và đèn có đủ chỗ dùng không. Mỗi chỗ đặt tủ lạnh, nồi cơm, quạt, sạc điện thoại, máy giặt cần ổ cắm riêng. Thiếu ổ cắm dẫn tới dây nối chằng chịt, nguy cơ chập cháy.

Những chi tiết hợp khí hậu mà mẫu nhà phố hay thiếu

Hiên và mái đua đủ sâu. Ở quê, mưa tạt và nắng chiều là chuyện hằng ngày. Mái đua ngắn làm tường ướt, cửa sổ phải đóng kín khi mưa. Bản vẽ nên thể hiện độ vươn của mái và hiên, không chỉ hình khối nhà.

Thông gió xuyên phòng. Cửa sổ ở hai phía đối diện giúp gió đi qua phòng. Nhà phố ống chỉ có một mặt thoáng; nhà quê có đất rộng hơn nên tận dụng được, nếu bản vẽ tính tới.

Khoảng trống dưới mái. Mái ngói, mái tôn có khoảng không và lỗ thoát hơi nóng giúp nhà mát hơn nhiều so với trần đóng kín sát mái. Chi tiết này nằm trên mặt cắt, nên đọc kỹ.

Nền và chân tường chống ẩm. Đất quê ẩm, nhiều nơi có mực nước ngầm cao. Bản vẽ nên ghi lớp chống ẩm chân tường và cao độ nền, không để thợ tự quyết.

Máng xối và đường nước mưa. Nước mưa từ mái đổ xuống đâu, chảy ra đâu, có dẫn vào bể chứa không. Thiếu chi tiết này, nước mưa xói chân móng và đọng quanh nhà.

Ví dụ giả định: hai nhà cùng một mẫu, hai kết cục

Ví dụ giả định: hai gia đình ở cùng một xã chọn cùng một mẫu nhà một tầng của một thợ cả quen. Nhà thứ nhất xây trên mảnh vườn cũ, đất đồi đã ổn định nhiều năm. Nhà thứ hai xây trên một phần ruộng trũng mới được lấp hai năm trước.

Nhà thứ nhất ở ổn, chỉ vài vết nứt chân chim ở lớp vữa trát. Nhà thứ hai, sau mùa mưa thứ hai, xuất hiện vết nứt chéo ở góc tường gần cửa sổ, nền nhà phía sau thấp hơn phía trước, cửa phòng ngủ bị kẹt. Cùng mẫu, cùng thợ, cùng cách làm; khác nhau ở nền đất bên dưới.

Nếu nhà thứ hai được người có chứng chỉ thiết kế xem đất và tính móng cho nền yếu, có thể phải làm móng khác, xử lý nền trước. Chi phí ban đầu cao hơn, nhưng thấp hơn nhiều so với việc gia cố nhà đã nứt, chưa kể ở trong nhà nứt là nỗi lo kéo dài. Ví dụ này cho thấy mẫu nhà tốt chưa đủ; câu hỏi là mẫu đó có hợp với mảnh đất này không.

Khi thợ muốn làm khác bản vẽ

Trên công trường, thợ có khi đề xuất đổi: dời cửa sổ, bớt một dầm, đổi loại móng "cho nhanh". Có đề xuất hợp lý, nhờ thực tế mặt bằng; có đề xuất chỉ để làm nhanh hơn hoặc tiết kiệm vật tư phía thợ.

Nguyên tắc: đổi những thứ không chịu lực như vị trí ổ cắm, chiều cao bệ bếp thì chủ nhà và thợ bàn với nhau, ghi lại bằng chữ. Đổi bất cứ thứ gì thuộc móng, cột, dầm, sàn, mái thì phải hỏi người thiết kế trước, không quyết tại chỗ.

Mọi thay đổi, dù nhỏ, nên được ghi vào sổ nhật ký công trình hoặc nhắn tin xác nhận, có ngày tháng. Đây là cơ sở để tính phát sinh công bằng cho cả hai bên, và để cập nhật bản vẽ hoàn công, ghi đúng những gì thực sự đã xây.

Khi người thiết kế ở xa, có thể chụp ảnh hiện trạng, đo đạc và gửi câu hỏi qua tin nhắn; đa số thay đổi nhỏ được trả lời trong ngày. Chờ một ngày để hỏi đúng người rẻ hơn rất nhiều so với đổ bê tông xong mới biết sai.

Câu hỏi thường gặp

Nhà cấp bốn ở quê có bắt buộc phải có bản vẽ thiết kế không?

Nếu nhà nằm ở khu vực được miễn giấy phép, pháp luật không đòi hỏi nộp bản vẽ, nhưng gia đình vẫn nên có bản vẽ để thợ thi công đúng và để kiểm. Nếu khu vực đó cần giấy phép xây dựng thì phải có hồ sơ thiết kế theo yêu cầu. Hỏi UBND cấp xã để biết chỗ mình thuộc trường hợp nào.

Có thể dùng bản vẽ mẫu tải trên mạng không?

Bản vẽ mẫu giúp lấy ý tưởng bố cục, nhưng không biết đất, khí hậu, nhu cầu của gia đình bạn. Đặc biệt phần móng và khung trong bản mẫu không áp dụng chung được cho mọi nền đất. Nếu dùng, nên nhờ người có chứng chỉ điều chỉnh và tính lại cho mảnh đất cụ thể.

Thuê thiết kế mất bao lâu?

Với nhà ở nông thôn quy mô vừa, từ lúc gửi yêu cầu tới khi có bộ hồ sơ hoàn chỉnh thường mất vài tuần, có khi lâu hơn nếu gia đình sửa nhiều lần. Nên bắt đầu sớm, trước mùa xây dự kiến vài tháng, để không phải chạy hồ sơ khi thợ đã chờ.

Thợ cả nói không cần bản vẽ, xây quen tay rồi, có nên tin không?

Thợ quen tay là lợi thế, nhưng không có bản vẽ thì chủ nhà không có gì để đối chiếu, nghiệm thu, và mọi tranh cãi đều là lời nói. Ít nhất hãy yêu cầu thợ vẽ mặt bằng có kích thước, mặt cắt và sơ đồ điện nước, ký xác nhận hai bên trước khi khởi công.

Bản vẽ hoàn công là gì, nhà ở quê có cần không?

Bản vẽ hoàn công thể hiện đúng những gì đã thực sự xây, kể cả các thay đổi trong lúc thi công. Với nhà ở quê, nó hữu ích khi sau này sửa chữa, tìm đường ống điện nước, nối thêm phòng, và có thể cần khi làm thủ tục ghi nhận tài sản gắn liền với đất.

Người thiết kế ở thành phố có vẽ được nhà quê không?

Được, nếu họ chịu xuống xem đất và hỏi kỹ cách sinh hoạt của gia đình. Rủi ro là họ áp thói quen nhà phố: bỏ hiên, bếp nhỏ, không có kho. Hỏi xem họ đã vẽ nhà nông thôn nào chưa và có thể đến xem nhà đó không.