Hướng nhà tốt về mặt khí hậu là hướng giúp phòng ở tránh được nắng chiều phía Tây, đón được gió mát mùa nóng, che được gió lạnh hoặc gió khô nóng, và ít bị mưa hắt vào cửa. Chủ nhà hoàn toàn có thể tự xác định những điều đó bằng la bàn trên điện thoại, vài cọc tre, quan sát bóng nắng vào ba buổi trong ngày và hỏi những người đã sống lâu trong xóm.
Bài này là phần thực hành: đo hướng thế nào, đọc đường đi của mặt trời theo mùa ra sao, nhận biết gió và mưa trên chính mảnh đất, và xếp phòng theo kết quả quan sát. Cuối bài là cách xử lý khi đất ở quê bị đường làng, ngõ xóm ép hướng mặt tiền, điều rất hay gặp.
Xác định hướng thật trên khu đất
Việc đầu tiên là biết đâu là Bắc, Nam, Đông, Tây trên mảnh đất. Hầu hết điện thoại có ứng dụng la bàn; đặt điện thoại nằm ngang, tránh xa xe máy, cột điện, khung sắt vì kim loại làm lệch kim. Đo ở hai ba chỗ khác nhau trên đất, nếu kết quả gần giống nhau thì tin được. Cắm một cọc ở giữa đất và một cọc chỉ hướng Bắc để cả nhà cùng nhìn.
Cách kiểm chéo đơn giản là nhìn bóng nắng. Khoảng giữa trưa, bóng của một cây cọc thẳng đứng ngắn nhất và chỉ gần về phía Bắc trong phần lớn thời gian của năm ở miền Bắc và miền Trung. Ở các tỉnh phía Nam, vào giữa mùa hè mặt trời có lúc đứng gần đỉnh đầu hoặc hơi lệch về phía Bắc, nên cách này chỉ dùng để kiểm chéo, không thay la bàn.
Ghi lại góc lệch của mặt tiền so với các hướng chính. Rất ít mảnh đất quay đúng Nam hay đúng Đông; phần lớn lệch một góc. Biết mặt tiền lệch về phía nào sẽ biết phần tường nào hứng nắng chiều nhiều nhất, phần nào chỉ nhận nắng sáng.
Trên bản vẽ, người thiết kế nên ghi mũi tên chỉ hướng Bắc. Bản vẽ không có mũi tên này thì không thể bàn chuyện nắng gió được. Khi nhận bản vẽ, đặt nó lên mảnh đất, xoay cho mũi tên trùng với hướng Bắc thật, rồi đi một vòng tưởng tượng từng phòng.
Đường đi của mặt trời qua các mùa
Mặt trời mọc ở phía Đông và lặn ở phía Tây, nhưng không đúng chính Đông, chính Tây quanh năm. Vào mùa hè, mặt trời mọc lệch về phía Đông Bắc, lặn lệch về phía Tây Bắc và đi rất cao trên đầu lúc trưa. Vào mùa đông, mặt trời mọc lệch về Đông Nam, lặn lệch về Tây Nam, đi thấp hơn về phía Nam.
Hệ quả thực tế: tường phía Nam nhận nắng xiên vào mùa đông, khi trời lạnh và nắng là thứ dễ chịu, còn mùa hè mặt trời cao nên chỉ một mái hiên vừa phải đã che được. Tường phía Tây và Tây Bắc nhận nắng chiều gắt vào mùa hè, nắng thấp nên rọi sâu vào nhà, mái hiên ngang khó che. Tường phía Bắc ít nắng trực tiếp, mát nhưng cũng dễ ẩm.
Có thể kiểm bằng mắt: vào buổi chiều mùa hè, đứng trên đất xem bóng của cây, nhà bên đổ về đâu; vào buổi chiều mùa đông, xem lại lần nữa. Nếu đang ở xa, nhờ người nhà chụp ảnh bóng nắng vào cùng giờ ở hai mùa khác nhau.
Cây lớn, nhà hàng xóm, đồi núi phía Tây có thể che nắng chiều sớm hơn. Ngược lại, khu đất trống nhìn ra cánh đồng phía Tây sẽ hứng nắng tới tận lúc mặt trời lặn. Những điều này chỉ quan sát tại chỗ mới biết, và chúng quan trọng không kém hướng mặt tiền.
Đọc gió trên mảnh đất
Hỏi người đã sống lâu năm. Người già trong xóm thường nói rất chính xác: mùa hè gió mát từ phía nào, mùa đông gió bấc từ đâu, gió bão thường quật vào phía nào. Đây là nguồn quý nhất, nên hỏi vài người để đối chiếu.
Nhìn cây. Cây đứng một mình giữa đồng ở vùng gió mạnh thường nghiêng và có tán lệch về phía khuất gió. Hàng tre, hàng cây chắn gió cũ thường được trồng ở phía gió xấu.
Buộc dải vải nhẹ lên cọc. Cắm vài cọc cao ở các góc đất, buộc dải vải mỏng, quan sát vào sáng, trưa, chiều trong vài tuần. Cách thô sơ này cho biết hướng gió thường gặp và chỗ nào trên đất bị nhà bên, cây cối chắn gió.
Nhớ rằng gió đổi theo mùa. Gió mát mùa hè và gió lạnh hay gió khô thường đến từ hai hướng khác nhau. Miền Bắc có gió Đông Bắc lạnh mùa đông; Bắc Trung Bộ có gió Tây khô nóng mùa hè; Nam Bộ có gió Tây Nam mùa mưa và gió chướng mùa khô. Cửa phải mở được cho gió tốt và đóng được trước gió xấu.
Để ý gió địa phương. Gần sông, hồ, biển có gió thổi vào ban ngày, thổi ra ban đêm; trong thung lũng có gió lạnh từ núi tràn xuống lúc đêm. Những gió nhỏ ấy ảnh hưởng nhiều tới việc ngủ có mát hay không.
Mưa hắt và đường nước chảy
Mưa không rơi thẳng đứng khi có gió. Ở nơi mưa thường kèm gió từ một hướng, bức tường phía ấy sẽ ướt nhiều nhất, rêu mốc nhanh nhất, cửa sổ phía ấy hay hắt nước vào nhà. Nhìn tường nhà hàng xóm sau mùa mưa sẽ thấy rõ mặt nào loang lổ nhất.
Với mặt hứng mưa, cần hiên sâu hơn, cửa sổ có ô văng, bậu cửa có gờ chặn nước và cánh cửa đóng kín. Không nên đặt cửa chính ở phía mưa hắt nếu có lựa chọn khác; nếu buộc phải đặt, hiên trước cửa phải đủ rộng để người đứng mở khoá không bị ướt.
Nước chảy trên mặt đất cũng quyết định cách đặt nhà. Đất nhà thấp hơn đường hay đất nhà bên thì nước sẽ dồn về; đất trên sườn dốc thì nước từ phía trên chảy xuống. Đặt nhà ở chỗ cao nhất của khu đất nếu được, chừa đường cho nước đi vòng qua nhà ra mương, không để nhà chắn ngang dòng nước.
Một vòng quan sát sau trận mưa lớn đầu mùa đáng giá hơn mọi bản vẽ. Mang điện thoại ra quay lại dòng nước trên đất, chỗ đọng, chỗ xói, rồi đưa cho người thiết kế xem.
Cũng nên hỏi xem mương, cống chung của xóm chạy qua phía nào và có hay tắc không. Nhà đặt cổng, đặt rãnh thoát ra đúng phía mương chung sẽ đỡ nhiều chuyện về sau, kể cả chuyện va chạm với hàng xóm khi nước nhà này chảy sang đất nhà kia. Những thoả thuận về rãnh nước chung nên được nói rõ từ trước khi đào móng.
Mặt tiền quay về mỗi hướng: được gì, mất gì
Bảng dưới tóm tắt điểm mạnh, điểm yếu khi mặt tiền, nơi thường có nhiều cửa nhất, quay về các hướng chính, và cách bù cho điểm yếu. Áp dụng cho phần lớn vùng ở Việt Nam, cần chỉnh theo gió địa phương.
| Mặt tiền hướng | Được | Mất | Bù bằng cách |
|---|---|---|---|
| Nam, Đông Nam | Nắng đông ấm, hè dễ che; nhiều nơi đón gió mát mùa hè | Ít điểm yếu lớn | Hiên vừa phải là đủ |
| Đông | Nắng sáng dịu, phòng khô ráo buổi sáng | Nắng sáng thấp có thể chói | Rèm, chớp, cây thấp phía trước |
| Bắc | Mát, ít nắng trực tiếp | Ở miền Bắc hứng gió lạnh mùa đông, dễ ẩm | Cửa kín khít, khối đệm, chống ẩm |
| Tây, Tây Nam | Ít có | Nắng chiều gắt, nóng tới khuya | Hiên sâu, khối phụ, lam đứng, cây tán rộng |
| Tây Bắc | Ít có | Nắng chiều mùa hè rọi sâu | Che như hướng Tây, phòng ngủ lùi vào trong |
Bảng nói về khí hậu, không nói về giá trị đất hay thói quen của gia đình. Một mảnh đất mặt tiền hướng Tây vẫn có thể thành ngôi nhà mát nếu được xử lý đúng, như phần cuối bài trình bày.
Xếp phòng theo kết quả quan sát
Khi đã biết nắng, gió, mưa trên đất, việc xếp phòng trở nên rõ ràng. Gợi ý dưới đây là điểm khởi đầu để bàn với người thiết kế.
- Phòng ngủ ở phía Đông, Nam hoặc phía trong, tránh tường Tây và tránh hướng gió lạnh.
- Phòng ông bà ở tầng trệt, phía ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè, gần nhà vệ sinh.
- Phòng khách, hiên chính ở phía đón gió mát, có mái che đủ sâu.
- Bếp ở cuối hướng gió để khói, mùi không vào nhà; tránh đặt bếp ở đầu hướng gió chính.
- Nhà vệ sinh, kho, cầu thang, chỗ để xe đặt ở phía nắng gắt hoặc phía gió xấu làm tấm đệm.
- Chỗ phơi đồ có mái ở phía có nắng và gió, không hứng mưa hắt.
- Cửa sổ của mỗi phòng ở ít nhất hai mặt nếu được, để gió đi xuyên.
Không phải gia đình nào cũng xếp được đủ các điều trên, nhất là trên mảnh đất hẹp. Hãy ưu tiên theo thứ tự: phòng ngủ mát và an toàn, sau đó đến bếp thoáng, rồi mới tới các phòng khác.
Khi đất bị đường làng ép hướng
Ở quê, mặt tiền thường phải quay ra đường làng, ngõ xóm, và hướng của con đường không ai chọn được. Một mảnh đất mặt tiền hướng Tây vẫn có thể thành nhà mát nếu xử lý đúng. Cách thứ nhất là lùi nhà vào trong, để một khoảng sân và hàng cây phía trước làm vùng đệm. Cách thứ hai là làm hiên sâu hoặc nhà có hành lang phía trước, phòng ở lùi lại sau hiên.
Cách thứ ba là xoay hướng các phòng bên trong mà không xoay cả nhà: cửa chính vẫn ra đường, nhưng cửa sổ phòng ngủ mở về hai mặt bên đón gió, mặt tiền chủ yếu là cửa đi có chớp và tường đặc. Cách thứ tư là đặt khối phụ ra phía trước, như chỗ để xe có mái, nhà kho, gian bán hàng nhỏ nếu gia đình có, để chúng hứng nắng thay cho phòng ở.
Nếu đất đủ rộng, có thể đặt nhà ngang hoặc dọc theo chiều đất sao cho mặt dài nhất của nhà quay về Nam hoặc Bắc, mặt hẹp quay về Đông Tây. Mặt Tây hẹp thì phần tường hứng nắng chiều ít hơn nhiều.
Trong mọi trường hợp, đừng hy sinh sự thông thoáng chỉ để có mặt tiền đẹp. Một mặt tiền nhiều kính hướng Tây sẽ đẹp trong ảnh và khó ở suốt nhiều năm. Mặt tiền có hiên, có chớp, có cây thường lại mang dáng nhà quê hiền hoà, hợp với cảnh làng hơn.
Câu hỏi thường gặp
La bàn trên điện thoại có đủ chính xác để chọn hướng nhà không?
Đủ cho mục đích tính nắng gió, miễn là đặt điện thoại nằm ngang, tránh xa kim loại và đo ở vài vị trí. Có thể kiểm chéo bằng bóng nắng giữa trưa hoặc hỏi người thiết kế đo lại. Sai lệch vài độ không làm thay đổi cách bố trí phòng.
Nhà hướng Bắc có nóng không?
Mặt hướng Bắc ít nắng trực tiếp nên thường mát vào mùa hè. Điểm cần lưu ý là ở miền Bắc, phía này hứng gió lạnh mùa đông và dễ ẩm, nên cửa phải kín, tường chống ẩm tốt. Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, mặt Bắc thường không có điểm yếu lớn.
Có cần đo gió bằng dụng cụ không?
Không cần với nhà ở gia đình. Hỏi người trong xóm, quan sát cây, buộc dải vải lên cọc trong vài tuần là đủ để biết hướng gió chính theo mùa. Điều quan trọng là quan sát vào nhiều thời điểm, không dựa vào một ngày duy nhất.
Đất hai mặt tiền thì nên chọn mặt nào làm cửa chính?
Nếu cả hai mặt đều ra được đường, ưu tiên mặt ít nắng chiều và ít mưa hắt làm cửa chính, mặt còn lại làm cửa phụ hoặc lối xe. Cũng cần tính lối đi an toàn cho người già, trẻ nhỏ và chỗ đậu xe. Hỏi UBND cấp xã nếu có quy định về khoảng lùi.
Quan sát nắng gió mất bao lâu?
Lý tưởng là qua một năm, nhưng thực tế có thể quan sát một mùa nóng và hỏi thêm người trong xóm về mùa còn lại. Ít nhất nên ra đất vào buổi sáng, trưa, chiều của vài ngày nắng và đi xem sau một trận mưa lớn trước khi chốt bản vẽ.
Nhà đã xây hướng Tây rồi thì làm gì cho đỡ nóng?
Có thể thêm mái hiên hoặc mái che phía Tây, lắp lam đứng hoặc chớp ngoài cửa sổ, trồng cây tán rộng cách tường một khoảng, cách nhiệt mái, chuyển phòng ngủ sang phía khác nếu được. Làm thêm mái che lớn hay khung che nặng nên hỏi thợ có nghề về chỗ bắt vào tường.