Ở nông thôn, nhà 2 tầng thật sự cần trong ba trường hợp: đất ở hẹp không mở ngang được, vùng hay ngập cần chỗ ở và cất đồ cao hơn mức lũ, hoặc gia đình đông người cần nhiều phòng mà không còn đất. Ngoài ba trường hợp đó, nhà một tầng có hiên và sân thường dễ sống, dễ sửa hơn. Khi đã chọn hai tầng, có ba việc không được bỏ: thuê người có chứng chỉ thiết kế và kỹ sư tính kết cấu, đặt phòng người già ở tầng trệt, và tính chống nóng cho tầng trên.
Bài này giúp bạn tự trả lời câu hỏi "có cần lên tầng không", hiểu nhà hai tầng khác nhà một tầng ở những điểm nào về kết cấu, giấy tờ, sinh hoạt, và những chỗ thợ hay làm tắt.
Ba trường hợp nhà 2 tầng là lựa chọn đúng
Đất ở hẹp. Mảnh đất chia cho con cháu dọc đường thôn có mặt tiền hẹp, phần đất ở ít. Trải ngang không đủ phòng thì lên tầng là cách duy nhất mà vẫn giữ được sân và lối đi.
Vùng hay ngập lũ. Ở những vùng mà mỗi mùa mưa nước có thể vào nhà, tầng hai hoặc ít nhất một tầng lửng chắc chắn là nơi người và đồ đạc tránh lũ. Nhiều gia đình vùng trũng miền Trung, đồng bằng sông Cửu Long đã làm theo cách này sau những trận lũ lớn.
Đông người, nhiều thế hệ, ít đất. Gia đình có ông bà, hai ba cặp vợ chồng con cái cùng ở, cần nhiều phòng ngủ có riêng tư. Tầng trên dành cho người trẻ, tầng dưới cho người già và sinh hoạt chung.
Còn một trường hợp đặc biệt: nhà mặt đường có buôn bán. Gia đình mở tạp hoá, sửa xe, thu mua nông sản ở mặt đường liên xã thường dành gần hết tầng trệt phía trước cho việc buôn bán. Khi đất không đủ sâu, phần ở phải lên tầng trên. Khi đó vẫn nên giữ phòng người già ở tầng trệt, phía sau, tách khỏi khu bán hàng.
Ví dụ giả định: cùng một mảnh đất, hai phương án
Ví dụ giả định: một mảnh đất ở vùng đồng bằng, mặt tiền vừa phải, sâu, phần đất ở đủ cho một ngôi nhà một tầng ba phòng ngủ có hiên và sân trước. Gia đình gồm cha mẹ ngoài sáu mươi, một con trai đã lập gia đình làm ở thành phố, mỗi năm về vài lần.
Phương án thứ nhất là nhà hai tầng: tầng trệt có phòng khách, bếp, phòng cha mẹ; tầng trên ba phòng ngủ cho con cháu. Nhà trông bề thế, nhưng tầng trên mười tháng trong năm không có ai, cha mẹ phải lên lau dọn, đóng mở cửa trước mùa mưa. Cầu thang chiếm một góc nhà, sân phía trước hẹp lại vì phải lùi nhà để có chỗ đặt bồn nước, bể phốt.
Phương án thứ hai là nhà một tầng chữ L: một cánh cho cha mẹ với phòng ngủ, nhà vệ sinh, bếp; cánh kia có hai phòng ngủ dùng chung cho con cháu khi về, bình thường làm kho, chỗ may vá, chỗ để đồ. Hiên rộng nối hai cánh làm chỗ ăn cơm. Móng cánh con cháu được kỹ sư tính để sau này làm thêm gác lửng nếu cần.
Không phương án nào đúng cho mọi nhà. Nhưng khi đặt hai phương án cạnh nhau và hỏi "mười năm tới ai ở, ai dọn, ai leo cầu thang", nhiều gia đình nhận ra nhu cầu thật khác với hình dung ban đầu.
Những lý do không đủ để lên tầng
Nhiều gia đình xây hai tầng vì lý do không gắn với nhu cầu ở: để bằng nhà hàng xóm, để "cho có", để con cái về Tết có phòng. Kết quả hay gặp là tầng hai quanh năm đóng cửa, bụi, ẩm, cửa sổ hỏng không ai biết, còn cha mẹ già vẫn ở tầng dưới chật chội.
Một lý do khác hay nghe là "làm luôn cho xong, sau này khỏi làm". Điều đó đúng một phần: nâng tầng cho nhà đã xây xong rất khó nếu móng không tính trước. Nhưng làm tầng hai khi chưa cần cũng có giá: tiền bỏ ra sớm, tầng trên xuống cấp khi chưa dùng. Một cách cân bằng là làm nhà một tầng với móng, cột tính sẵn cho tầng sau, chừa vị trí cầu thang. Việc này phải có kỹ sư tính, không phải thợ ước chừng.
Cũng không nên lên tầng chỉ để có sân phơi trên mái. Nếu đất rộng, phơi dưới sân tiện hơn nhiều cho người già, không phải khiêng lúa lên cầu thang. Sân thượng mái bằng còn là chỗ chống thấm khó nhất của cả ngôi nhà.
Nhà 2 tầng khác nhà một tầng ở những điểm nào
Từ một tầng lên hai tầng không chỉ là xây thêm một lớp phòng. Những thay đổi chủ nhà cần hiểu:
- Kết cấu: móng, cột, dầm, sàn phải chịu tải lớn hơn nhiều; phải có người có chứng chỉ thiết kế và kỹ sư tính toán, không dựa vào kinh nghiệm thợ.
- Sàn và chống thấm: sàn tầng hai, nhà vệ sinh tầng hai, sân thượng đều có thể thấm xuống tầng dưới; phải chống thấm và thử nước trước khi hoàn thiện.
- Cầu thang: chiếm một phần diện tích đáng kể, cần lan can, tay vịn, đèn chiếu sáng, bậc không trơn.
- Điện nước: cần bơm hoặc bồn đặt cao đủ để nước lên tầng hai; dây điện chia mạch theo tầng, có thiết bị chống giật.
- Thời gian xây: lâu hơn, phải chờ bê tông sàn đủ cứng trước khi tháo cốp pha và xây tiếp.
- An toàn thi công: có giàn giáo, làm việc trên cao, nên chủ nhà phải để ý thợ có dây an toàn, giàn chắc, trẻ con tránh xa công trường.
Mỗi điểm trên đều làm công trình phức tạp hơn. Đó là lý do nên chắc chắn mình cần hai tầng trước khi quyết.
Chia tầng cho gia đình nhiều thế hệ
Nguyên tắc chung: tầng trệt dành cho người già, sinh hoạt chung, bếp, phòng khách, gian thờ; tầng trên dành cho người trẻ và khách ở lại qua đêm. Ông bà không phải lên xuống cầu thang mỗi ngày, bếp gần sân, gần chỗ làm việc nhà nông.
Phòng ông bà ở tầng trệt nên có nhà vệ sinh riêng hoặc gần sát, cửa đủ rộng để sau này đi xe lăn, sàn phẳng không bậc. Phòng này nên quay về phía mát, có cửa sổ thấy được sân để người già không thấy bị tách khỏi sinh hoạt của nhà.
Tầng trên nên có nhà vệ sinh riêng để người trẻ không phải xuống tầng ban đêm. Nếu tầng hai chỉ dùng dịp lễ Tết, có thể làm đơn giản: một phòng lớn chia được bằng vách nhẹ, một nhà vệ sinh, một ban công che nắng. Tránh chia nhiều phòng nhỏ đóng cửa quanh năm.
Ở vùng ngập, tầng trên phải là nơi ở được khi nước lên: có chỗ ngủ, chỗ cất lương thực, nước uống, đồ quý; ổ điện tầng trên tách mạch khỏi tầng dưới để khi ngắt điện tầng dưới vẫn có điện an toàn ở tầng trên. Việc chia mạch điện phải do thợ điện có nghề làm.
Cầu thang: chỗ hay xảy ra tai nạn nhất trong nhà hai tầng
Ngã cầu thang là tai nạn thường gặp ở người già và trẻ nhỏ. Những điểm dưới đây chủ nhà nên tự kiểm trên bản vẽ và khi thợ làm.
| Điểm cần kiểm | Vì sao | Cách làm tốt |
|---|---|---|
| Độ cao bậc đều nhau | Bậc cao thấp không đều làm chân hụt nhịp, dễ vấp | Các bậc bằng nhau, kể cả bậc đầu và bậc cuối |
| Mặt bậc đủ rộng | Mặt bậc hẹp, đặt không đủ bàn chân, dễ trượt khi xuống | Người thiết kế chọn theo tiêu chuẩn; chủ nhà đặt thử chân khi bậc vừa đổ |
| Tay vịn | Không có tay vịn hoặc chỉ một bên, người già không có chỗ bám | Tay vịn chắc, cầm vừa tay, nếu được thì cả hai bên |
| Lan can | Khe lan can rộng, trẻ nhỏ chui lọt hoặc trèo lên | Khe hẹp, không có thanh ngang để trèo |
| Ánh sáng | Cầu thang tối ban đêm | Đèn bật được ở cả đầu trên và đầu dưới |
| Mặt lát | Đá bóng, gạch men trơn khi ướt chân | Vật liệu nhám hoặc có nẹp chống trượt ở mép bậc |
Các con số kích thước bậc, chiều cao lan can có tiêu chuẩn riêng; người thiết kế chịu trách nhiệm đưa vào bản vẽ. Chủ nhà kiểm xem thợ có làm theo bản vẽ không.
Chống nóng tầng trên và mái bằng
Tầng trên của nhà hai tầng chịu nắng trực tiếp từ mái. Nếu mái là bê tông phẳng không có lớp chống nóng, phòng tầng hai buổi chiều mùa hè rất nóng và đêm vẫn hầm vì bê tông nhả nhiệt chậm. Nhiều gia đình ở quê lên tầng rồi bỏ không tầng hai cũng vì lý do này.
Các cách thường dùng: làm mái dốc lợp ngói hoặc tôn có cách nhiệt phủ lên trên sàn mái bằng, tạo khoảng không thoáng giữa hai lớp; hoặc làm lớp chống nóng trên mặt sàn mái. Cách nào phù hợp tuỳ kết cấu và ý định dùng sân thượng; người thiết kế nên được hỏi ngay từ đầu, vì thêm tải lên mái phải tính vào kết cấu.
Ngoài mái, tường hướng nắng chiều của tầng hai nên có ban công hoặc mái hắt che, cửa sổ hai phía để gió xuyên phòng. Sàn mái và sân thượng phải chống thấm kỹ, thử ngâm nước trước khi lát, vì thấm từ mái xuống là lỗi khó sửa nhất của nhà hai tầng.
Những chỗ thợ hay làm tắt ở nhà 2 tầng
Không phải đội thợ nào cũng làm ẩu, nhưng có vài chỗ hay bị làm tắt vì người ngoài khó thấy. Chủ nhà nên có mặt hoặc nhờ người hiểu việc có mặt ở các thời điểm sau:
- Trước khi đổ móng: hố móng đúng kích thước bản vẽ, đáy móng sạch, không đọng nước bùn.
- Trước khi đổ bê tông sàn và dầm: nhờ kỹ sư hoặc người giám sát kiểm cốt thép đúng bản vẽ; chủ nhà chụp ảnh lại toàn bộ.
- Khi tháo cốp pha: không tháo quá sớm, sàn còn yếu mà chất vật liệu lên là nứt.
- Khi chống thấm nhà vệ sinh tầng hai và sân thượng: có ngâm thử nước vài ngày, xem trần tầng dưới có ẩm không.
- Khi đi dây điện: dây đi trong ống, có cầu dao chống giật, nối đất; không đi dây tạm rồi trát kín.
- Khi làm cầu thang: bậc đều, tay vịn chắc, lan can khe hẹp.
Nếu không thể có mặt vì đi làm xa, nên thuê người giám sát độc lập hoặc nhờ người thân hiểu việc, và yêu cầu đội thợ gửi ảnh từng bước trước khi bước sau che mất bước trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhà 2 tầng ở nông thôn có cần giấy phép xây dựng không?
Theo Luật Xây dựng 2014 sửa đổi năm 2020, nhà ở riêng lẻ ở nông thôn ngoài khu vực có quy hoạch chi tiết thường được miễn giấy phép, không phân biệt một hay hai tầng. Nhưng vị trí ven đường lớn, gần khu dân cư tập trung có thể đã có quy hoạch; hỏi UBND cấp xã trước khi khởi công.
Xây một tầng trước, vài năm sau lên tầng hai có được không?
Được nếu ngay từ đầu kỹ sư tính móng, cột cho hai tầng và chừa vị trí cầu thang. Khi lên tầng, vẫn phải kiểm lại kết cấu và chống thấm chỗ nối. Không nên tự ý lên tầng trên nhà một tầng không được tính trước, vì móng có thể không chịu được.
Tầng trệt nhà hai tầng nên cao bao nhiêu ở vùng ngập?
Không có con số chung. Nền tầng trệt nên cao hơn mức nước mà người địa phương nhớ được qua các trận lũ lớn, và tầng trên phải cao hơn hẳn mức đó. Hỏi người già trong xóm, xem vết nước cũ trên tường nhà quanh vùng, và báo cho người thiết kế.
Nhà hai tầng có cần cột chống sét không?
Ở vùng đồi trống, nhà đứng một mình cao hơn xung quanh, hoặc vùng hay có dông sét, nên hỏi người thiết kế về hệ chống sét. Việc lắp đặt phải do thợ có nghề làm và nối đất đúng cách; một hệ chống sét lắp sai có thể nguy hiểm hơn không có.
Ông bà ở tầng trệt có nên có lối riêng ra sân không?
Nên có. Một cửa từ phòng ông bà hoặc từ hành lang gần đó ra thẳng hiên, sân giúp người già đi lại, phơi nắng, ra vườn mà không phải đi qua phòng khách. Cửa này cũng là lối thoát nhanh khi có sự cố.
Mái bằng hay mái dốc tốt hơn cho nhà hai tầng ở quê?
Mái bằng có sân thượng để phơi, để bồn nước, và tính sẵn được để lên tầng sau, nhưng nóng và dễ thấm hơn. Mái dốc mát hơn, thoát nước nhanh, ít thấm, nhưng không có sân thượng. Nhiều nhà kết hợp: sàn mái bằng có lớp mái dốc nhẹ phủ trên.