Nhà cấp 4 mái thái ở nông thôn: bố cục, ưu nhược điểm và những chỗ cần kiểm

Nhà cấp 4 mái thái là nhà một tầng có mái dốc nghiêng về nhiều phía, lợp ngói, thường dựng trên hệ kèo thép hoặc kèo bê tông; kiểu nhà này hợp với gia đình ở quê có đất rộng vừa, muốn nhà mát, thoát mưa nhanh và nhìn bề thế mà không cần lên tầng. Điểm mạnh của nó là mái dốc che nắng tốt, nước mưa trôi nhanh, khoảng không dưới mái làm lớp đệm cách nhiệt. Điểm yếu là mái nhiều mặt nên có nhiều khe nối, chỗ giao nhau dễ dột nếu thợ làm ẩu.

Phần dưới giải thích mái thái khác mái hai mái thông thường thế nào, cách chia phòng phổ biến, những vùng khí hậu hợp và chưa hợp, và các chỗ chủ nhà nên có mặt kiểm khi thợ dựng kèo, lợp ngói, làm máng.

Mái thái khác mái hai mái truyền thống ở chỗ nào

Nhà mái ngói truyền thống ở nông thôn phần lớn là mái hai mái: hai mặt dốc gặp nhau ở đường nóc, hai đầu hồi là tường xây cao lên tới mái. Mái thái, cách gọi phổ biến ở Việt Nam cho kiểu mái mượn dáng từ nhà vùng Đông Nam Á, thường có bốn mặt dốc trở lên, không có tường hồi cao, mái đua ra ở mọi phía, góc mái hơi cong hoặc vuốt nhọn. Nhiều mẫu còn có mái chồng hai lớp, mái sảnh nhô ra phía trước.

Vì mái phủ cả bốn phía, tường nhà được che nắng và che mưa tạt tốt hơn nhà hai mái. Bù lại, mỗi chỗ hai mặt mái gặp nhau tạo ra một đường bờ (đường sống nổi lên) hoặc một đường khe (rãnh trũng xuống, nơi nước dồn về). Mái càng nhiều góc gấp, càng nhiều khe, càng nhiều chỗ phải xử lý chống thấm. Một ngôi nhà mái thái đơn giản có bốn mặt dốc và không có khe nào; nhà có sảnh nhô, có cánh chữ L thì sẽ có khe.

Phần chịu lực dưới mái thường là kèo thép hoặc kèo thép mạ, xà gồ, cầu phong và li tô để móc ngói; cũng có nhà đổ một lớp bê tông nghiêng rồi dán ngói lên trên. Hai cách khác nhau về độ nặng, cách chống thấm và cách sửa về sau. Với nhà cấp 4 nông thôn, hệ kèo nhẹ phổ biến hơn vì nhẹ cho móng và dễ thay ngói vỡ. Chọn cách nào nên do người thiết kế quyết theo kết cấu tường, cột của nhà bạn.

Cách chia phòng thường gặp trong nhà cấp 4 mái thái

Mái thái hợp với mặt bằng gọn, gần vuông hoặc chữ nhật không quá dài. Ba cách chia dưới đây hay gặp ở nông thôn; con số phòng chỉ là ví dụ giả định để dễ hình dung.

Với nhà chữ L, chỗ hai khối gặp nhau sẽ có một khe mái. Đây là chỗ cần kiểm kỹ nhất sau này. Nếu muốn ít rủi ro dột, có thể chọn mặt bằng chữ nhật đơn giản và tách bếp, kho thành khối nhỏ mái riêng, nối bằng hiên có mái thấp hơn.

Trần nhà dưới mái thái thường làm trần thạch cao, trần nhựa hoặc trần tôn có lớp cách nhiệt. Khoảng trống giữa trần và mái nên có lỗ thoáng ở đầu mái để hơi nóng thoát ra; thiếu lỗ thoáng, khoảng này tích nóng cả buổi chiều.

Ưu và nhược điểm khi ở thật

Mát hơn mái bằng. Lớp ngói, khoảng không dưới mái và trần tạo thành mấy lớp ngăn nóng. Ở cùng một mảnh đất, phòng dưới mái ngói dốc có trần thường dễ chịu hơn phòng dưới mái bê tông phẳng không chống nóng vào buổi chiều.

Thoát mưa nhanh, ít đọng nước. Mặt mái dốc khiến nước mưa trôi nhanh xuống máng hoặc thẳng xuống sân. Mái bằng hay đọng nước ở góc, lâu ngày thấm xuống trần.

Tường được che chở. Mái đua ra bốn phía che nắng chiều chiếu thẳng vào tường và che mưa tạt vào cửa sổ, tường ít rêu, sơn bền hơn.

Không làm sân phơi trên mái được. Gia đình cần phơi nhiều nông sản phải dành sân dưới đất. Muốn lên thêm tầng sau này cũng khó hơn nhà mái bằng có tính sẵn.

Khe mái và đầu ngói là điểm yếu. Mái nhiều mặt có khe, đường bờ, đầu hồi; mỗi chỗ phải có tấm chắn, vữa hoặc ngói bò đặt đúng. Một chỗ làm ẩu là một vệt dột trên trần sau mùa mưa đầu tiên.

Sửa mái cần người có nghề. Thay ngói, xử lý dột trên mái dốc phải leo cao, có dây an toàn. Không nên tự trèo lên mái ngói ướt hoặc mái đã lâu năm.

Mái thái hợp và chưa hợp với vùng nào

Mái thái hợp với hầu hết vùng đồng bằng và trung du có nắng nóng, mưa nhiều. Ở Nam Bộ, mái đua xa của nó che mưa rào tạt ngang rất tốt. Ở đồng bằng Bắc Bộ, mái dốc giúp nhà đỡ hầm mùa hè và trôi nhanh mưa phùn, chỉ cần làm cửa kín gió cho mùa đông.

Ở vùng ven biển miền Trung và những nơi hay có bão, cần cân nhắc kỹ. Mái đua quá xa, góc mái vuốt cao, mái sảnh chìa dài là những phần gió dễ luồn vào và giật lên. Nhà ở vùng này vẫn có thể làm mái ngói dốc, nhưng nên gọn, mái đua vừa phải, ngói được buộc hoặc vít vào li tô, kèo liên kết chắc với tường và cột. Đây là chỗ cần người thiết kế tính, không nên chỉ chép mẫu đẹp.

Ở vùng đồi, đất dốc, nhà mái thái một tầng vẫn hợp, miễn nền và móng được làm đúng theo địa hình. Gió ở sườn đồi trống thường mạnh hơn dưới thung lũng, nên phần đua mái cũng nên ngắn hơn. Vùng ven biển còn có gió muối, phần kèo thép và vít bắt ngói cần loại chống gỉ tốt và được kiểm định kỳ.

Một chỗ nữa là cây cao quanh nhà. Lá cây rụng xuống khe mái, máng nước làm tắc dòng chảy, nước tràn vào dưới ngói. Nếu nhà sát cây lớn, nên có lưới chắn lá ở máng và hẹn lịch dọn máng trước mùa mưa.

Những chỗ chủ nhà nên có mặt để kiểm

Không cần là thợ mới kiểm được mái. Những việc dưới đây bạn chỉ cần nhìn, hỏi và chụp ảnh lại ở đúng thời điểm, trước khi bước sau che mất bước trước:

• Khi dựng kèo: kèo đặt đều, thẳng hàng khi nhìn dọc từ đầu nhà; chân kèo gác lên tường hoặc dầm có bản mã, bu lông neo chứ không chỉ kê lên gạch.
• Khi lắp xà gồ, li tô: khoảng cách li tô đều, khớp với loại ngói đã chọn; hỏi thợ khoảng cách này lấy theo hướng dẫn của loại ngói nào.
• Ở các khe mái: phải có tấm máng khe bằng vật liệu chống gỉ, rộng đủ, nằm dưới ngói; hỏi thợ nước ở khe chảy về đâu.
• Ở đường bờ và nóc: ngói bò đặt thẳng, mạch vữa kín, có lớp chống thấm dưới chỗ cần thiết.
• Ở đầu mái và máng xối: máng đủ dốc về ống thoát, ống xuống có chỗ chảy ra rãnh, không đổ thẳng vào chân tường.
• Lỗ thoáng mái: có lưới chắn chim, chuột, nhưng không bị bịt kín.
• Trước khi đóng trần: tưới thử hoặc đợi một trận mưa to, nhìn từ dưới lên xem có vệt nước, giọt nước ở khe, ở chân ống thông hơi không.

Nhắc an toàn: việc trèo lên mái để kiểm nên để thợ làm, có dây an toàn và thang chắc. Chủ nhà nhìn từ dưới, từ trần chưa đóng hoặc nhờ thợ chụp ảnh là đủ.

Ví dụ giả định: một nhà mái thái cho gia đình bốn người ở đồng bằng

Ví dụ giả định: hai vợ chồng ngoài bốn mươi tuổi, một con đang học cấp ba, bà nội đã yếu chân, sống trên mảnh đất mặt tiền rộng vừa ở một làng ven đồng. Gia đình trồng lúa và nuôi vài con lợn, có xe máy và một máy xới nhỏ.

Người thiết kế chọn mặt bằng chữ nhật, sảnh giữa có mái nhô nhẹ ra phía trước. Bà nội ở phòng ngủ ngay sát phòng khách, có cửa mở thẳng sang nhà vệ sinh dùng chung đặt ở giữa nhà, lối đi phẳng, không bậc. Phòng vợ chồng và phòng của con nằm phía bên kia, cửa sổ quay về hướng có gió mát mùa hè. Bếp và chỗ ăn ở phía sau, mở ra một sân nhỏ có vòi nước và bậc rửa.

Kho nông cụ và chỗ để máy xới không nằm dưới mái chính mà được làm thành một khối mái tôn thấp hơn bên hông, nối với nhà bằng một đoạn hiên. Nhờ vậy mái thái của khối chính chỉ có bốn mặt dốc, không có khe, còn khối kho có thể sửa, nâng, thay mái riêng mà không đụng tới nhà chính. Chuồng lợn đặt cuối vườn, xa giếng và xa phòng ngủ.

Hiên trước sâu đủ kê một bộ bàn ăn khi nhà có khách. Nền nhà được nâng cao hơn mặt đường thôn hiện tại một khoảng, vì gia đình biết đoạn đường này đã được làm lại hai lần trong mười năm. Cách nghĩ trong ví dụ có thể áp cho nhiều gia đình khác: giữ khối chính đơn giản để mái bền, đẩy những phần dễ bẩn, dễ hỏng ra khối phụ, và đặt người yếu nhất ở chỗ đi lại dễ nhất.

Khi nào nên chọn kiểu nhà khác

Mái thái không phải lựa chọn tốt cho mọi gia đình. Nếu bạn cần sân phơi trên cao vì đất chật, hoặc chắc chắn trong vài năm tới sẽ lên thêm tầng, nhà mái bằng có tính trước kết cấu hoặc nhà hai tầng ngay từ đầu sẽ hợp hơn. Phá mái ngói để lên tầng tốn công và dễ làm hỏng phần tường, trần cũ.

Nếu ngân sách eo hẹp và cần có chỗ ở sớm, một ngôi nhà mái hai mái đơn giản, ít khe, có hiên, sẽ ít rủi ro dột hơn một mái thái nhiều góc làm vội. Vẻ bề thế của mái thái đến từ mái đua và dáng mái; khi phải cắt bớt vật liệu để kịp tiền, thứ bị cắt thường lại là chống thấm khe và chất lượng kèo, những thứ không nhìn thấy.

Ở nơi hay có bão mạnh, nhà một tầng mái dốc gọn, mái đua ngắn, có thể đóng chặt cửa sổ là lựa chọn an toàn hơn kiểu mái thái chồng tầng, sảnh chìa xa. Đẹp và an toàn không loại trừ nhau, nhưng ở vùng gió mạnh, ưu tiên phải là kết cấu chịu gió.

Cuối cùng, mái ngói nặng hơn mái tôn. Nếu nhà định làm trên nền đất yếu hoặc ruộng mới lấp, phải để kỹ sư tính móng chịu được mái ngói. Có trường hợp người thiết kế khuyên làm mái nhẹ hơn để giảm tải; đó là lời khuyên đáng nghe.

Câu hỏi thường gặp

Nhà cấp 4 mái thái có nóng không?

Thường mát hơn nhà mái bằng không chống nóng, nhờ lớp ngói, khoảng không dưới mái và trần. Tuy vậy nếu trần kín hoàn toàn, không có lỗ thoáng ở đầu mái, hơi nóng sẽ tích trong khoảng trên trần. Hỏi người làm về lỗ thoáng và lớp cách nhiệt trên trần trước khi đóng trần.

Mái thái lợp ngói hay lợp tôn giả ngói thì tốt hơn?

Ngói nặng hơn, cách nhiệt và cách âm tốt hơn, bền màu lâu, nhưng đòi hỏi kèo, móng chịu tải lớn hơn và thợ lợp có tay nghề. Tôn giả ngói nhẹ, lợp nhanh, nhưng nóng và ồn hơn khi mưa nếu không có lớp cách nhiệt. Chọn theo móng, vùng gió và ngân sách, có ý kiến của người thiết kế.

Vì sao mái thái hay bị dột ở góc?

Góc giao giữa hai mặt mái tạo ra khe, nơi nước của hai mặt dồn về. Nếu máng khe hẹp, đặt sai, ngói cắt không khít hoặc lá cây làm tắc, nước sẽ tràn vào dưới ngói. Kiểm khe ngay khi lợp và dọn lá định kỳ là cách giảm dột hiệu quả nhất.

Nhà mái thái có lên thêm tầng được không?

Về nguyên tắc rất khó nếu từ đầu không tính. Muốn lên tầng phải tháo mái, kiểm lại móng, cột, tường có chịu được tầng mới không. Nếu có ý định này, phải nói với người thiết kế ngay từ lúc vẽ để họ tính kết cấu, hoặc chọn kiểu nhà khác ngay từ đầu.

Có cần làm máng xối cho nhà mái thái không?

Không bắt buộc, nhiều nhà để nước rơi thẳng xuống rãnh quanh nhà. Nhưng nếu không có máng, cần rãnh thoát nước chạy quanh chân nhà, lát nghiêng ra ngoài để nước không bắn và thấm vào chân tường. Nhà có hiên, lối đi dưới mái thì nên có máng để người đi lại không bị nước xối.

Kèo thép mái ngói dùng được bao lâu?

Tuổi thọ phụ thuộc vật liệu, lớp chống gỉ và môi trường. Ở vùng ven biển gió muối, kèo nhanh gỉ hơn hẳn vùng đồng bằng. Cách giữ bền là định kỳ lên trần kiểm vết gỉ, chỗ dột, bu lông lỏng, nhất là sau bão; thấy gỉ lan rộng thì mời thợ có nghề xử lý sớm.