Mẫu nhà nông thôn hợp lý là mẫu sinh ra từ ba thứ: mảnh đất cụ thể, khí hậu của vùng và cách gia đình sống hằng ngày — không phải từ tấm ảnh đẹp nhất trên mạng. Với phần lớn gia đình ở quê có đất rộng, một ngôi nhà một tầng có hiên sâu, sân trước, bếp thông gió và chỗ cất đồ nông nghiệp riêng thường dễ ở, dễ sửa hơn nhà nhiều tầng. Nhà 2 tầng chỉ thật sự cần khi đất hẹp, vùng hay ngập hoặc đông người ở mà không thể mở rộng ngang.
Bài này đi qua các kiểu nhà phổ biến ở nông thôn Việt Nam hiện nay, cách đọc mảnh đất và khí hậu trước khi chọn mẫu, những phần nhà ở quê hay bị bỏ quên khi chép mẫu nhà phố, và các bước đi từ một mẫu ưng ý tới bản vẽ có thể đem ra bàn với thợ. Phần cuối là những sai lầm thường gặp, để bạn tránh trước khi đổ móng.
Những kiểu nhà nông thôn phổ biến hiện nay
Nhà ở nông thôn hiện nay rất đa dạng, nhưng phần lớn rơi vào vài nhóm chính. Bảng dưới không xếp hạng kiểu nào tốt hơn, chỉ cho thấy mỗi kiểu hợp với hoàn cảnh nào và cần để ý gì.
| Kiểu nhà | Hợp với | Cần để ý |
|---|---|---|
| Nhà cấp 4 mái ngói hoặc mái thái | Đất rộng, gia đình 3–6 người, muốn nhà bền và mát | Mái dốc cần kèo, xà gồ làm đúng; mái thái nhiều góc nên khe nối dễ thấm nếu thợ ẩu |
| Nhà cấp 4 mái tôn | Cần ở sớm, chia giai đoạn, nhà phụ, nhà cho thuê ngắn hạn trong vườn | Nóng và ồn khi mưa nếu không có lớp cách nhiệt, trần; gió bão dễ tốc nếu liên kết kém |
| Nhà ba gian, năm gian kiểu truyền thống | Gia đình nhiều thế hệ, có gian giữa để tiếp khách, làm giỗ | Phòng ngủ thường thiếu riêng tư; cần tính chỗ vệ sinh trong nhà cho người già |
| Nhà vườn một tầng chữ L, chữ U | Đất rộng, muốn sân trong, hiên dài, bếp tách khỏi phòng ngủ | Mái gấp khúc phức tạp hơn; tường bao dài hơn nên cần tính phần đất sân |
| Nhà 2 tầng | Đất hẹp, vùng hay ngập, cần nhiều phòng ngủ | Kết cấu phức tạp hơn hẳn, phải có người thiết kế có chứng chỉ; cầu thang khó cho người già |
| Nhà sàn, nhà gỗ hoặc khung nhẹ | Vùng núi, đất dốc, vùng ẩm hoặc nơi đồng bào vẫn giữ nếp nhà sàn | Chống mối mọt, chống cháy, liên kết chân cột với nền |
| Nhà ở kết hợp quầy hàng, kho | Nhà mặt đường liên xã, gia đình buôn bán nhỏ, thu mua nông sản | Tách lối khách với lối sinh hoạt; kho nông sản cần khô và xa bếp |
Nhiều nhà thực tế là sự pha trộn: khối chính mái ngói kiểu ba gian, phía sau nối một dãy mái tôn làm bếp và kho, bên hông có quầy hàng nhỏ. Không có gì sai khi pha trộn, miễn là các khối nối với nhau ở chỗ thoát nước mưa được và mái không đổ nước vào nhau.
Bắt đầu từ nếp sống, không bắt đầu từ ảnh mẫu
Ai sẽ ở trong mười năm tới. Cha mẹ đã ngoài sáu mươi thì phòng ngủ chính nên ở tầng trệt, gần nhà vệ sinh, ít bậc. Con cái đi làm xa, chỉ về dịp Tết thì phòng của họ có thể nhỏ, dùng chung, không cần mỗi người một phòng rộng để quanh năm đóng cửa.
Sinh hoạt diễn ra ở đâu nhiều nhất. Ở quê, người ta ngồi ở hiên và bếp nhiều hơn ở phòng khách. Một gia đình ăn cơm dưới hiên, phơi lúa ngoài sân, tiếp hàng xóm ở bậc thềm thì nên dành diện tích cho hiên, sân, bếp, chứ không dồn hết vào phòng khách có bộ ghế lớn.
Việc nhà nông cần chỗ nào. Nông cụ, phân bón, bao lúa, máy phun, xe máy, có khi cả máy cày nhỏ, đều cần chỗ cất. Nếu không tính từ đầu, chúng sẽ chiếm hiên, chiếm phòng khách, hoặc nằm dưới mưa. Kho nên có lối ra sân riêng, không đi xuyên qua nhà.
Gia đình có giỗ chạp, họp mặt đông người không. Nhà hay làm giỗ, đón họ hàng cần một khoảng liền mạch đủ trải chiếu hoặc kê bàn: gian giữa nối ra hiên và sân. Khoảng này quan trọng hơn số phòng ngủ.
Có ý định cơi nới về sau không. Nếu sau này con cái về ở hẳn, nhà có thể cần thêm phòng. Một mẫu nhà chữ L chừa sẵn phía để nối thêm cánh, hoặc nhà một tầng có móng đủ để làm gác lửng, sẽ đỡ phải đập phá. Phần này phải nói rõ với người thiết kế từ đầu.
Đọc mảnh đất trước khi chọn mẫu
Cùng một mẫu nhà, đặt trên hai mảnh đất khác nhau có thể cho ra hai ngôi nhà rất khác. Trước khi chọn mẫu, bạn nên đứng trên đất vào vài thời điểm trong ngày và trả lời mấy câu: nắng chiều đổ vào phía nào, gió mát mùa hè thổi từ đâu, nước mưa chảy về đâu khi trời mưa to, đường vào đất rộng bao nhiêu, xe chở vật liệu có vào được không.
Mảnh đất sâu và hẹp mặt tiền, kiểu đất chia cho con cháu dọc đường liên thôn, hợp với nhà dài theo chiều sâu, phòng xếp nối tiếp, có khoảng trống giữa nhà để lấy sáng và gió. Đất vuông, rộng thì mở được nhà chữ L hoặc chữ U ôm lấy sân, các phòng đều có cửa sổ hai phía. Đất nằm thấp hơn mặt đường là chuyện rất hay gặp khi đường bê tông liên thôn được nâng cao qua nhiều đợt; nền nhà khi đó phải tính cao hơn mặt đường một khoảng, nếu không nước từ đường sẽ chảy vào sân.
Đất dốc, đất ven sông, đất ruộng mới san lấp hoặc đất từng là ao là những trường hợp nền có thể yếu hoặc dễ sạt. Với các loại đất này, chọn mẫu nhà là việc đi sau: trước hết cần người có chuyên môn khảo sát nền và thiết kế móng. Một mẫu nhà nhẹ, một tầng, đặt trên móng đúng có thể an toàn hơn một ngôi nhà hai tầng đẹp nhưng đè lên nền chưa ai kiểm.
Cuối cùng là chuyện giấy tờ: phần đất bạn định xây phải là đất ở trên giấy chứng nhận. Nhiều thửa đất ở quê có cả đất ở lẫn đất trồng cây lâu năm; ngôi nhà chỉ được đặt trong phần đất ở. Muốn rõ ranh giới và việc có cần xin phép hay không, bạn hỏi UBND cấp xã nơi có đất trước khi chốt vị trí nhà.
Khí hậu từng miền thay đổi hình dáng ngôi nhà
Ở miền Bắc, mùa đông lạnh và mùa nồm ẩm làm nền nhà đọng nước, tường mốc. Nhà nên có cửa đóng kín được gió bấc, nền tôn cao hơn sân, vật liệu lát nền ít đọng nước, và vẫn mở thoáng được vào mùa hè. Nhiều làng ở đồng bằng Bắc Bộ giữ kiểu nhà quay mặt về phía có gió mát mùa hè, hiên trước che nắng, gian bếp tách riêng — đó là kinh nghiệm thực tế về nắng gió, không phải chuyện kiêng kỵ.
Ở miền Trung, nắng gắt, gió Tây khô nóng mùa hè và bão lũ mùa thu khiến hình dáng nhà cần gọn, mái chắc, ít phần chìa ra đón gió. Nhiều gia đình vùng hay ngập làm thêm gác hoặc tầng lửng để kê đồ khi nước lên. Mái dốc vừa phải, có liên kết chắc với tường, tốt hơn mái quá dốc hoặc mái bằng có nhiều chi tiết trang trí dễ bị gió giật.
Ở Nam Bộ, nóng ẩm quanh năm và mưa rào lớn theo mùa nên nhà cần hiên rộng, mái đua xa, trần cao, cửa nhiều lớp để vừa thông gió vừa che mưa tạt. Vùng gần sông, kênh hoặc chịu triều cường thì nền nhà và cốt sân phải tính theo mức nước cao nhất mà người địa phương từng thấy, không theo mặt đất lúc khô.
Ở Tây Nguyên và các vùng đồi như Lâm Đồng, mùa mưa kéo dài, đêm lạnh, gió mạnh ở sườn trống. Nhà thường cần mái kín gió, cửa kính đủ lấy nắng sáng, rãnh thoát nước quanh nhà đào kỹ để nước mưa không xói chân móng. Hướng nhà ở mọi miền nên chọn theo đường nắng, hướng gió và hướng mưa tạt của chính mảnh đất đó; một ngôi nhà tránh được nắng chiều chiếu thẳng vào phòng ngủ đã mát hơn nhiều mà không tốn thêm gì.
Những phần nhà ở quê hay bị bỏ quên khi chép mẫu nhà phố
Mẫu nhà phố đẹp trên ảnh thường thiết kế cho đất nhỏ, gia đình ít người, không làm nông. Đem về quê nguyên xi, ngôi nhà hay thiếu những thứ sau, và chủ nhà chỉ nhận ra khi đã vào ở:
- Hiên đủ sâu. Hiên hẹp chỉ để trang trí thì không ngồi được, không che được mưa tạt vào cửa. Hiên ở quê là chỗ ăn cơm, ngồi chơi, phơi đồ khi mưa, để xe tạm.
- Chỗ rửa chân tay ngoài nhà. Người đi đồng về cần một vòi nước, một bậc rửa ngay ngoài sân hoặc góc hiên trước khi vào nhà.
- Sân phơi có độ dốc thoát nước. Sân lát phẳng tuyệt đối sẽ đọng nước, lúa phơi bị ướt chân, rêu mọc nhanh.
- Kho và chỗ để xe, máy nông nghiệp. Đặt cạnh sân, có cửa rộng, nền cao, xa phòng ngủ vì xăng dầu, thuốc bảo vệ thực vật không nên ở gần chỗ ngủ.
- Bếp thông gió và có chỗ cho bếp củi. Nhiều nhà ở quê vẫn đun củi, rơm khi nấu cám, luộc bánh; bếp đó phải ở khối riêng hoặc gian thoáng, có lối thoát khói.
- Nhà vệ sinh dùng được từ ngoài sân. Ngoài nhà vệ sinh trong nhà, một chỗ vệ sinh mở ra sân giúp người làm đồng, khách đến giỗ không phải đi xuyên phòng.
- Chỗ đặt bồn nước, bể chứa nước mưa. Phải tính tải trọng khi đặt trên mái hoặc trên khung, không đặt bừa lên tường cũ.
Không phải nhà nào cũng cần đủ bảy thứ trên. Nhưng khi xem một mẫu, bạn nên đi qua danh sách này và đánh dấu thứ gia đình mình cần, rồi hỏi người vẽ chúng nằm ở đâu.
Từ một mẫu ưng ý tới bản vẽ đem ra bàn với thợ
Mẫu nhà trên ảnh chỉ là ý tưởng. Để thành ngôi nhà xây được, đúng đất, đúng tiền, bạn nên đi theo thứ tự sau:
- Ghi ra giấy nhu cầu: số phòng ngủ, ai ngủ phòng nào, có gian thờ, gian khách, kho, quầy hàng không, khoản tiền tối đa gia đình chịu được.
- Đo đất thật, đánh dấu hướng nắng chiều, hướng gió mùa hè, chỗ nước đọng khi mưa, vị trí giếng, bể phốt cũ, cây lớn cần giữ.
- Gom vài mẫu ưng ý, ghi rõ thích điểm gì ở từng mẫu (hiên, mái, cách chia phòng), thay vì chọn đúng một ảnh rồi đòi làm y hệt.
- Nhờ người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư vẽ mặt bằng và kết cấu theo đất của mình, nhất là khi nhà 2 tầng, đất yếu, đất dốc hoặc ven sông.
- Xem kỹ mặt bằng: đi thử bằng ngón tay từ cổng vào nhà, từ phòng ngủ ra nhà vệ sinh, từ bếp ra sân; chỗ nào phải đi vòng, đi xuyên phòng là chỗ cần sửa.
- Hỏi người vẽ các chi tiết dễ bị bỏ: thoát nước mái, nước sân, cao độ nền so với đường, vị trí bể tự hoại so với giếng.
- Mang bản vẽ đi hỏi giá ở hai ba đội thợ, so cùng một bộ bản vẽ để tránh mỗi người báo một kiểu.
Thợ giỏi ở quê nhiều người không cần bản vẽ vẫn xây được nhà cấp 4. Nhưng có bản vẽ, dù đơn giản, là có thứ để đối chiếu khi nghiệm thu và khi phát sinh tranh cãi.
Sai lầm hay gặp khi chọn mẫu nhà ở quê
Chọn nhà quá lớn so với người ở. Nhiều gia đình xây năm sáu phòng ngủ cho đủ mỗi người con một phòng, rồi quanh năm chỉ cha mẹ ở. Phòng đóng cửa lâu ngày ẩm mốc, mối mọt, lau dọn vất vả cho người già. Phần tiền đó dùng làm hiên rộng, nhà vệ sinh tốt hơn thì lợi hơn.
Mái bằng ở nơi nắng nóng mà không có lớp chống nóng. Mái bằng tiện làm sân phơi, nhưng nếu không có lớp chống nóng và chống thấm làm kỹ, phòng dưới sẽ hầm vào buổi chiều và dột sau vài mùa mưa.
Nền thấp hơn đường. Đường thôn còn được nâng thêm trong tương lai. Nền nhà chỉ ngang mặt đường lúc xây sẽ thành thấp hơn sau một hai lần làm đường, nước mưa tràn vào sân, vào nhà.
Cầu thang, bậc thềm cao cho nhà có người già. Bậc thềm cao vài bậc nhìn bề thế nhưng là chỗ ngã thường gặp nhất. Nên có ít nhất một lối vào nhà thoải hoặc chỉ một bậc thấp.
Chép mặt tiền cầu kỳ, bỏ quên phía sau. Mặt tiền nhiều phào chỉ, cột trang trí tốn kém, trong khi bếp, nhà vệ sinh, kho phía sau làm tạm bợ. Phía sau là nơi gia đình dùng nhiều nhất mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Ở quê nên xây nhà một tầng hay hai tầng?
Nếu đất đủ rộng, không ngập và người ở chính là cha mẹ lớn tuổi, nhà một tầng thường hợp hơn: kết cấu đơn giản hơn, dễ sửa, không có cầu thang. Nhà hai tầng hợp khi đất hẹp, vùng hay ngập, hoặc cần nhiều phòng mà không mở rộng ngang được. Nhà hai tầng nên có người thiết kế có chứng chỉ và kỹ sư tính kết cấu.
Có thể lấy mẫu nhà trên mạng để thợ xây theo không?
Có thể dùng làm ý tưởng, nhưng không nên xây y nguyên. Mẫu trên mạng được vẽ cho một mảnh đất, một khí hậu và một gia đình khác. Hướng nắng, nền đất, cao độ đường và nhu cầu kho, bếp của bạn đều khác. Nên nhờ người vẽ điều chỉnh mặt bằng và kết cấu theo đất của mình.
Nhà ở nông thôn có cần giấy phép xây dựng không?
Theo Luật Xây dựng 2014 sửa đổi năm 2020, nhà ở riêng lẻ ở nông thôn không thuộc khu vực đã có quy hoạch chi tiết hay khu bảo tồn thường được miễn giấy phép, nhưng vẫn phải xây trên đất ở hợp pháp. Mỗi nơi có quy hoạch riêng, nên bạn hỏi UBND cấp xã trước khi khởi công.
Nhà ba gian truyền thống có còn hợp để ở bây giờ không?
Hợp nếu được làm mới đúng cách: giữ gian giữa rộng để tiếp khách, làm giỗ, hai gian bên làm phòng ngủ có cửa riêng, thêm nhà vệ sinh trong nhà và bếp thông gió ở khối phía sau. Nhiều gia đình nông thôn nhiều thế hệ thấy kiểu nhà này dễ sống hơn nhà kiểu phố.
Diện tích nhà bao nhiêu là đủ cho gia đình bốn người ở quê?
Không có con số chung, vì phụ thuộc cách sống. Nên tính từ nhu cầu: mấy phòng ngủ thật sự dùng quanh năm, bếp và hiên cần rộng cỡ nào, kho chứa gì. Nhiều nhà rộng vừa phải nhưng có hiên và sân tốt lại dễ sống hơn nhà rộng mà phòng nào cũng đóng cửa.
Khi nào cần thuê kỹ sư thay vì chỉ nhờ thợ cả?
Khi nhà có hai tầng trở lên, có mái bằng làm sân phơi, đặt trên đất yếu, đất ruộng mới lấp, đất dốc, ven sông, hoặc khi định làm nhà một tầng nhưng muốn sau này lên thêm tầng. Những trường hợp này móng, cột, dầm phải được tính toán, không nên chỉ dựa vào kinh nghiệm.