Nhà ở quê cho nhiều thế hệ: phòng ông bà, lối đi xe lăn và chỗ riêng cho từng người

Một ngôi nhà ở quê cho nhiều thế hệ cùng ở cần hai thứ cùng lúc: chỗ đi lại an toàn cho người già (phòng ở tầng trệt, nhà vệ sinh sát bên, sàn phẳng không bậc, lối đủ rộng cho xe lăn) và chỗ riêng cho từng gia đình nhỏ (phòng có cửa, lối vào không đi xuyên phòng người khác). Phần lớn nhà ở quê đã có đủ phòng; cái thiếu thường là những chi tiết nhỏ quyết định người già có tự đi lại được hay không.

Bài này đi qua cách đặt phòng ông bà, những điểm phòng ngã trong nhà vệ sinh và lối đi, cách chừa sẵn cho xe lăn, khung tập đi, chỗ riêng cho từng thế hệ, và những việc nên làm ngay khi xây để sau này khỏi đục phá. Đây là gợi ý về không gian; chuyện sức khoẻ cụ thể của người già nên hỏi nhân viên y tế.

Vì sao nhà nhiều thế hệ cần thiết kế khác

Người già và trẻ nhỏ cùng là những người dễ ngã nhất trong nhà, nhưng ngã vì lý do khác nhau. Trẻ nhỏ ngã vì chạy nhảy, leo trèo. Người già ngã vì mắt kém, chân yếu, phản xạ chậm, đi đêm, đứng lên ngồi xuống chóng mặt. Một bậc cửa cao vài phân với người trẻ chẳng là gì, với người già là chỗ vấp. Một sàn nhà vệ sinh ướt, trơn với người trẻ chỉ là bất tiện, với người già có thể là một cú ngã gãy xương.

Ở nông thôn, nhiều cha mẹ già sống cùng con cháu hoặc sống một mình trong ngôi nhà con cái ở xa gửi tiền về xây. Người xây nhà thường là người trẻ, và họ thiết kế theo cảm nhận của người trẻ: bậc thềm bề thế, nền lát gạch bóng, nhà vệ sinh có bậc ngăn nước, cửa phòng hẹp. Khi cha mẹ yếu đi, những chi tiết đó mới bộc lộ.

Thiết kế cho người già không làm nhà kém đẹp hay tốn nhiều hơn. Phần lớn là chọn đúng từ đầu: nền phẳng thay vì có bậc, cửa rộng hơn một chút, tay vịn đặt đúng chỗ. Làm sau khi đã xây xong mới tốn, vì phải đục, phá, nâng hạ nền.

Đặt phòng ông bà ở đâu

Tầng trệt, gần trung tâm sinh hoạt. Phòng người già nên ở tầng trệt, gần phòng khách hoặc gian giữa, nơi người khác qua lại nhiều. Như vậy khi có chuyện, người nhà nghe thấy nhanh, và người già không thấy bị tách khỏi gia đình.

Nhà vệ sinh liền phòng hoặc sát bên. Đi vệ sinh ban đêm là lúc người già dễ ngã nhất. Quãng đi từ giường tới bồn cầu càng ngắn, càng thẳng, càng ít cửa càng tốt.

Có cửa sổ thấy được sân. Người già ở nhà nhiều, nhìn ra sân, ra cổng là một niềm vui nhỏ, cũng giúp họ biết ai tới, ai đi. Cửa sổ thấp vừa tầm mắt khi ngồi trên giường hoặc ghế.

Phía mát, tránh nắng chiều. Người cao tuổi chịu nóng kém. Phòng quay về phía nắng chiều không có hiên che sẽ rất nóng vào mùa hè.

Xa chỗ ồn và khói. Không đặt sát bếp củi, sát chỗ để máy móc, sát đường lớn. Giấc ngủ của người già nhẹ và dễ bị đánh thức.

Nhà vệ sinh chống ngã: những điểm cần làm từ khi xây

Nhà vệ sinh là nơi xảy ra nhiều cú ngã nhất của người già trong nhà. Những điểm dưới đây nên làm ngay từ lúc xây, vì sửa sau phải đục nền, đục tường:

• Sàn phẳng, không bậc ở cửa. Thay vì làm bậc chắn nước, làm sàn dốc nhẹ về phía thoát nước và có rãnh thu nước ở cửa.
• Gạch lát nhám. Chọn gạch chống trơn khi ướt, không dùng gạch men bóng.
• Tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm. Gắn chắc vào tường đặc; nếu tường chưa đủ chắc, gắn khung đỡ ngay khi xây.
• Cửa mở ra ngoài hoặc cửa trượt. Người ngã trong nhà vệ sinh thường nằm chắn cửa; cửa mở vào trong thì người ngoài không vào được.
• Cửa đủ rộng cho xe lăn hoặc người dìu. Rộng hơn cửa nhà vệ sinh thông thường.
• Chỗ tắm có ghế ngồi. Tắm ngồi an toàn hơn tắm đứng; chừa chỗ đặt ghế, vòi sen cầm tay.
• Đèn sáng và công tắc ngoài cửa. Bật đèn trước khi bước vào; có đèn ngủ nhỏ suốt đêm trên lối đi.
• Nước nóng an toàn. Thiết bị đun nước nóng có chống giật, nhiệt độ không quá nóng; lắp đặt bởi thợ điện có nghề.

Không cần làm tất cả nếu ông bà còn khoẻ, nhưng nên chuẩn bị sẵn: chừa khung chắc trong tường để gắn tay vịn sau, chừa chiều rộng cửa. Đó là những thứ đục phá mới thêm được.

Lối đi cho xe lăn và khung tập đi

Không ai muốn nghĩ cha mẹ mình sẽ phải ngồi xe lăn, nhưng sau một cơn tai biến, một lần gãy xương hông, việc đó đến rất nhanh. Ngôi nhà đã chừa sẵn lối đi thì gia đình chỉ cần mua xe lăn; ngôi nhà chưa có thì phải sửa gấp trong lúc rối ren nhất.

Nguyên tắc chung: từ phòng ngủ người già ra phòng khách, ra nhà vệ sinh, ra hiên, ra sân, phải có một đường liền mạch không bậc, đủ rộng cho xe lăn quay đầu ở các chỗ rẽ. Cửa trên đường đi này phải đủ rộng, ngưỡng cửa bằng mặt sàn hoặc có dốc nhỏ. Nền nhà, nếu phải cao hơn sân để chống ngập, nên có một lối dốc thoải ở một phía, có tay vịn, mặt nhám.

Khung tập đi, gậy, người dìu cũng cần chỗ như xe lăn. Hành lang hẹp, đồ đạc kê kín lối đi là trở ngại hằng ngày. Khi bố trí nội thất, chừa lối đi thông thoáng ở những tuyến người già đi nhiều nhất.

Các kích thước cụ thể cho lối đi, độ dốc lối lên có tiêu chuẩn riêng cho công trình tiếp cận; người thiết kế có thể áp dụng cho nhà ở nếu chủ nhà yêu cầu. Bạn chỉ cần nói rõ: "nhà này cần đi được xe lăn từ phòng ông bà ra sân."

Ánh sáng, tay vịn và mặt sàn trên khắp nhà

Ngoài nhà vệ sinh, nhiều cú ngã xảy ra trên lối đi bình thường. Bảng dưới gom các chỗ cần để ý.

Màu sắc cũng giúp người mắt kém: cửa, tay vịn, mép bậc có màu tương phản với tường và sàn để dễ nhận ra.

Chỗ riêng cho từng thế hệ

Sống chung không có nghĩa là không cần riêng tư. Một nguồn căng thẳng phổ biến trong nhà nhiều thế hệ là phòng nối nhau, muốn vào phòng mình phải đi qua phòng người khác, hoặc phòng ngủ mở thẳng ra phòng khách nơi ai cũng thấy.

Mỗi gia đình nhỏ nên có ít nhất một phòng có cửa riêng mở ra hành lang hoặc hiên, không đi xuyên phòng người khác. Nếu được, vợ chồng con cái có một góc nhỏ riêng để ngồi, cho con học bài, không phải lúc nào cũng ở giữa sinh hoạt chung.

Người già cũng cần riêng tư. Phòng ông bà gần trung tâm để an toàn, nhưng cửa phòng không nên mở thẳng vào chỗ cả nhà ngồi xem ti vi tới khuya. Một hành lang ngắn hoặc một góc rẽ là đủ để tách.

Với nhà một tầng ở quê, cách hay dùng là chia nhà thành hai cánh: cánh ông bà và sinh hoạt chung, cánh vợ chồng trẻ và con cái, nối bằng hiên hoặc phòng khách. Nhà hai tầng thì chia theo tầng. Bếp và bàn ăn chung là nơi các thế hệ gặp nhau; chỗ ngủ thì tách.

Ví dụ giả định: nhà một tầng cho bà nội và hai gia đình con

Ví dụ giả định: bà nội ngoài tám mươi, đi lại bằng gậy, sống cùng gia đình con trai út; gia đình con gái ở xã bên thường về ở vài hôm mỗi tháng để phụ chăm bà. Đất rộng, nền đất cao, không ngập.

Nhà được làm một tầng hình chữ L. Phòng bà ở ngay góc gấp, nơi hai cánh gặp nhau: một cửa mở ra phòng sinh hoạt chung, một cửa mở ra hiên phía trong sân. Nhà vệ sinh của bà liền phòng, cửa trượt, sàn liền với sàn phòng, có tay vịn hai bên bồn cầu và một ghế tắm. Từ giường bà tới bồn cầu là một đường thẳng chưa tới mười bước, có đèn chân tường bật suốt đêm.

Cánh dài là của vợ chồng con trai và hai cháu, cửa phòng mở ra hành lang riêng chứ không mở vào phòng sinh hoạt. Cánh ngắn có bếp và một phòng nhỏ để gia đình con gái nghỉ khi về, có lối riêng ra sân. Hiên chạy suốt hai cánh, lát gạch nhám, không có bậc nào giữa hiên và các phòng; chỉ có một lối dốc thoải từ hiên xuống sân.

Một năm sau, bà phải ngồi xe lăn sau một lần ngã ở nhà người quen. Gia đình không phải sửa gì trong nhà: xe lăn đi được từ phòng bà ra hiên, ra sân, vào nhà vệ sinh. Đó là giá trị của những quyết định nhỏ lúc vẽ nhà.

Những việc nên làm ngay khi xây để khỏi đục phá sau

Có những thứ chưa cần ngay nhưng nên chuẩn bị khi xây. Trong tường nhà vệ sinh và dọc hành lang phòng ông bà, chừa khung hoặc gỗ đệm chắc để sau này gắn tay vịn mà không sợ bung. Đi sẵn ổ điện ở đầu giường, bên cạnh giường cho đèn đọc sách, máy tạo ẩm, thiết bị y tế nếu cần.

Chừa chiều rộng cửa phòng và cửa nhà vệ sinh đủ cho xe lăn ngay từ đầu, vì nới khung cửa sau này phải đục tường. Làm sàn liền mạch không gờ giữa các phòng tầng trệt. Nếu nhà có tầng, chừa một chỗ đủ rộng ở cạnh cầu thang hoặc ở tầng trệt để sau này có thể kê giường cho người già khi họ không lên tầng được nữa.

Một chuông gọi đơn giản từ phòng ông bà ra phòng của con cháu, loại không dây, giúp người già gọi người nhà ban đêm mà không phải đứng dậy. Đây là thứ nhỏ nhưng nhiều gia đình chỉ nghĩ tới sau một lần cha mẹ ngã mà không ai nghe.

Với người ở xa xây nhà cho cha mẹ, nên về quê ở thử vài ngày khi nhà gần xong, tự đi lại vào ban đêm, tự tắm trong nhà vệ sinh của cha mẹ. Nhiều chỗ bất tiện chỉ phát hiện được bằng cách sống thử.

Câu hỏi thường gặp

Phòng người già có nên có cửa ra thẳng sân không?

Nên có nếu bố trí được. Cửa ra hiên, ra sân giúp người già tự ra ngoài phơi nắng, đi lại trong vườn mà không phải đi qua phòng khách, và là lối thoát nhanh khi có sự cố. Cửa này nên có ngưỡng thấp, có mái che bên ngoài để không bị mưa tạt.

Nhà vệ sinh của người già nên đặt trong phòng hay ngoài phòng?

Trong phòng hoặc sát cạnh phòng đều được, quan trọng là quãng đi ngắn, thẳng và có đèn. Nhà vệ sinh trong phòng tiện hơn ban đêm nhưng cần thông gió tốt để phòng ngủ không ẩm mùi. Nếu đặt ngoài, cửa nhà vệ sinh nên cách cửa phòng chỉ vài bước, không qua sân.

Có nên lát gỗ hoặc sàn nhựa phòng người già không?

Sàn ấm chân, ít trơn hơn gạch men bóng, ngã cũng đỡ đau hơn, nhưng vùng ẩm phải chọn loại chịu ẩm và lát trên nền đã chống thấm. Điều cần tránh là gờ cao giữa sàn phòng và sàn hành lang; mặt sàn phải liền mạch để không vấp.

Nhà hai tầng có nên lắp thang máy gia đình cho ông bà không?

Ở nông thôn, phương án đơn giản hơn thường là để ông bà ở tầng trệt với đủ tiện nghi, không cần lên tầng. Nếu muốn lắp thang máy, phải tính ngay từ thiết kế vì cần hố thang, nguồn điện riêng, bảo trì định kỳ, và có người có chuyên môn thiết kế, lắp đặt.

Làm sao biết nhà cũ có an toàn cho cha mẹ không?

Đi theo lộ trình một ngày của cha mẹ: thức dậy, ra nhà vệ sinh, xuống bếp, ra sân, vào lại phòng, cả lúc trời tối. Ghi lại chỗ có bậc, chỗ tối, chỗ trơn, chỗ không có chỗ bám. Đó là danh sách việc cần sửa, theo thứ tự chỗ nguy hiểm nhất trước.

Trẻ nhỏ và người già cùng ở, cần lưu ý gì thêm?

Đồ chơi, xe đạp nhỏ của trẻ để bừa trên lối đi là vật cản người già hay vấp nhất. Nên có góc chứa đồ chơi riêng và tập cho trẻ cất đồ. Ngược lại, thuốc men của người già phải cất cao, có hộp kín, ngoài tầm với của trẻ.