Nhà ở kết hợp quầy hàng hoặc kho nông sản ở quê nên chia thành hai vùng rõ rệt: vùng buôn bán và chứa hàng ở phía mặt đường, có lối khách và lối xe riêng; vùng ở ở phía trong hoặc phía trên, yên tĩnh, có cửa ngăn. Kho phải khô, thoáng, xa bếp và xa phòng ngủ; quầy hàng phải đóng mở được mà không làm hở cả ngôi nhà.
Ở nông thôn, rất nhiều gia đình vừa ở vừa mở tạp hoá, bán vật tư nông nghiệp, thu mua cà phê, tiêu, lúa, hoặc có kho chứa nông sản nhà mình chờ giá. Bài này nói về cách bố trí ngôi nhà cho những việc đó, không bàn chuyện kinh doanh. Kho và quầy phải nằm trên phần đất ở hợp pháp; công trình trên đất nông nghiệp là chuyện khác, phải hỏi UBND cấp xã.
Ba kiểu kết hợp thường gặp ở nông thôn
Kiểu thứ nhất là quầy tạp hoá nhỏ ở mặt tiền. Gia đình bán hàng tạp hoá, nước giải khát, đồ dùng hằng ngày cho xóm. Quầy chiếm một phần phòng phía trước, người bán ngồi trông hàng từ sáng tới tối, xen kẽ với việc nhà. Nhu cầu chính là quầy gần bếp hoặc chỗ sinh hoạt để vừa trông hàng vừa nấu ăn, trông con.
Kiểu thứ hai là cửa hàng vật tư nông nghiệp: phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống, dụng cụ. Hàng nặng, cồng kềnh, có hoá chất, có mùi. Cửa hàng loại này cần tách khỏi vùng ở rõ ràng hơn, có thông gió riêng, có chỗ xe tải nhỏ đỗ dỡ hàng.
Kiểu thứ ba là kho nông sản: gia đình trồng cà phê, tiêu, điều, lúa, hoặc thu mua của bà con trong vùng, cần chỗ chứa hàng tấn nông sản đã phơi khô, chờ bán. Nông sản khô dễ hút ẩm, dễ mốc, thu hút chuột, mọt; kho phải khô ráo, kín chuột, có cân, có chỗ xe vào. Ở vùng Tây Nguyên, nhiều nhà vườn có kho sát nhà ở để tiện trông coi trong mùa thu hoạch.
Mỗi kiểu có yêu cầu khác nhau, nhưng điểm chung là: vùng buôn bán, chứa hàng có người lạ ra vào, có xe, có bụi, có mùi; vùng ở cần yên tĩnh, sạch, riêng tư. Thiết kế tốt là thiết kế tách được hai vùng này.
Tách lối khách và lối nhà
Hai cửa vào khác nhau. Khách mua hàng, người bán nông sản đi vào qua cửa quầy hoặc cửa kho; người nhà, họ hàng đi vào qua cổng và cửa chính. Không để khách phải đi qua phòng khách, gian thờ để tới quầy.
Cửa ngăn giữa quầy và nhà. Giữa quầy hàng và vùng ở có một cửa đóng được. Khi đóng quầy buổi tối, chỉ cần khoá cửa quầy ra đường; vùng ở vẫn kín. Khi đi vắng, đóng cửa ngăn để người lạ không vào nhà qua quầy.
Sân trước chia đôi. Nếu có sân, một phần sân cho xe khách đỗ, một phần cho sinh hoạt gia đình, trẻ con chơi. Rào thấp hoặc bồn cây là đủ để tách.
Nhà vệ sinh cho khách và người làm. Kho thu mua thường có người bốc vác, người bán hàng tới; nên có một nhà vệ sinh dùng từ phía kho, không đi vào nhà.
Tầm nhìn từ trong nhà. Người trong bếp hoặc phòng sinh hoạt nhìn được ra quầy qua một ô cửa, để vừa làm việc nhà vừa biết có khách.
Kho nông sản: khô, kín chuột, thoáng
Nông sản khô như cà phê nhân, hạt tiêu, hạt điều, thóc là hàng có giá trị và dễ hỏng nếu kho ẩm. Những điểm cần có ở một kho chứa trong khuôn viên nhà:
- Nền cao, chống ẩm từ dưới lên. Nền kho cao hơn sân, có lớp chống ẩm; hàng kê trên pallet hoặc ván kê, không đặt sát nền.
- Tường không thấm. Tường kho không để mưa hắt vào; hàng xếp cách tường một khoảng để không hút ẩm và để kiểm tra được.
- Mái không dột, có lớp cách nhiệt. Mái tôn trần làm kho nóng ban ngày, đọng hơi nước ban đêm; đọng nước dưới mái nhỏ xuống hàng là nguồn mốc.
- Thông gió có lưới. Ô thoáng cao để hơi ẩm thoát ra, có lưới chắn chuột, chim, côn trùng.
- Cửa rộng, ngưỡng kín. Đủ cho xe đẩy, xe ba gác vào; mép cửa kín khe để chuột không chui.
- Lối đi trong kho. Hàng xếp thành dãy có lối đi giữa để kiểm, đảo hàng, phát hiện chuột, mọt sớm.
- Đèn và điện an toàn. Dây điện đi trong ống, không chạy sát bao hàng; công tắc, cầu dao đặt ngoài kho hoặc sát cửa.
Độ ẩm an toàn để cất từng loại nông sản là chuyện của người làm nông sản và cơ quan khuyến nông; về phía ngôi nhà, việc của kho là không để ẩm từ nền, từ tường, từ mái đi vào.
Kho đặt ở đâu so với nhà ở
Kho không nên chung tường với phòng ngủ. Lý do đầu tiên là chuột, mọt, côn trùng từ kho dễ lan sang phòng. Lý do thứ hai là bụi khi đảo hàng, bốc hàng. Lý do thứ ba là tiếng ồn: xe vào kho, bốc vác thường diễn ra sáng sớm hoặc tối muộn trong mùa thu hoạch.
Kho cũng không nên sát bếp, nhất là bếp củi. Nông sản khô, bao tải, pallet gỗ đều là vật dễ cháy. Một tàn lửa từ bếp bay sang có thể gây cháy lớn. Nếu kho và bếp cùng một dãy, giữa chúng nên có tường xây kín, không có khe hở ở mái.
Vị trí tốt thường là một khối riêng hoặc một cánh nhà nằm phía cổng phụ, có đường cho xe tải nhỏ vào tận cửa kho mà không đi qua sân sinh hoạt. Giữa kho và nhà ở có hiên hoặc sân nhỏ ngăn cách. Nếu kho phải nằm trong nhà vì đất hẹp, đặt ở tầng trệt phía sau, có cửa ra đường hoặc ngõ riêng.
Với cửa hàng vật tư nông nghiệp có thuốc bảo vệ thực vật, chỗ chứa thuốc phải tách hẳn: tủ hoặc phòng riêng, có khoá, thông gió ra ngoài, xa nguồn nước, xa bếp, xa chỗ trẻ con chơi. Không chứa hoá chất trong nhà ở.
Quầy tạp hoá ở mặt tiền: làm sao để vừa bán vừa ở
Quầy tạp hoá là kiểu kết hợp phổ biến nhất. Những chi tiết nhỏ giúp người bán dễ chịu hơn khi ngồi quầy cả ngày:
| Chi tiết | Vì sao | Gợi ý |
|---|---|---|
| Mái hiên trước quầy | Che nắng, che mưa cho khách và hàng bày | Mái hiên đủ sâu, cao vừa để không vướng xe; nước mái không đổ vào lối khách đứng |
| Cửa quầy đóng mở nhanh | Đóng quầy buổi trưa, buổi tối, khi có việc | Cửa cuốn hoặc cửa xếp có khoá; cửa nhỏ để bán khi đóng quầy |
| Kho hàng sát quầy | Lấy hàng bổ sung không phải đi xa | Một phòng nhỏ hoặc kệ cao phía sau quầy, có cửa thông |
| Chỗ ngồi của người bán | Ngồi cả ngày, cần thoáng mát | Gần cửa sổ hoặc quạt; nhìn được cả ra đường và vào trong nhà |
| Ánh sáng tối | Bán hàng buổi tối | Đèn đủ sáng ở quầy và trước cửa; dây điện gọn, có cầu dao riêng cho khu quầy |
| Tủ lạnh, tủ mát | Tiêu thụ điện, toả nhiệt | Ổ cắm riêng, đủ tải; đặt chỗ thoáng, không sát tường kín |
Khu quầy nên có cầu dao riêng để khi đóng quầy, đi vắng có thể ngắt điện khu đó mà vẫn giữ điện cho phần nhà ở. Việc chia mạch nên do thợ điện có nghề làm.
An toàn cháy và an ninh
Nhà vừa ở vừa buôn bán có nhiều hàng hoá dễ cháy hơn nhà ở thông thường: bao bì giấy, nhựa, đồ khô, xăng dầu, ga, phân bón, nông sản khô. Một đám cháy bắt đầu ở quầy hay kho có thể lan sang vùng ở rất nhanh, nhất là vào ban đêm khi cả nhà đang ngủ.
Những điều nên có: tường ngăn giữa kho, quầy và vùng ở làm bằng vật liệu không cháy; vùng ở có lối thoát riêng không đi qua quầy, kho; bình chữa cháy đặt ở cả khu quầy và khu kho; không chứa xăng dầu, bình ga dự trữ trong nhà ở. Người nhà biết vị trí cầu dao tổng và cách ngắt điện khi có sự cố. Gặp cháy, gọi 114 và đưa người ra ngoài trước, không cố cứu hàng.
Về an ninh, quầy và kho là nơi có tiền và hàng, dễ bị để ý. Cửa kho, cửa quầy cần khoá chắc; đèn sân, đèn trước kho bật ban đêm; nhiều gia đình lắp camera quan sát. Quan trọng không kém là cửa ngăn giữa quầy và nhà: khi kẻ gian vào được quầy, họ không vào thẳng được phòng ngủ.
Ví dụ giả định: nhà có kho của một nhà vườn cà phê vùng đồi
Ví dụ giả định: một gia đình trồng cà phê ở vùng đồi Tây Nguyên, mỗi mùa thu hoạch cần chứa cà phê nhân đã phơi trong vài tháng chờ bán, đồng thời mở một quầy nhỏ bán phân bón, dụng cụ cho bà con trong thôn. Nhà nằm trên đường liên thôn, đất dốc nhẹ về phía sau.
Ngôi nhà được chia ba khối theo chiều dốc. Khối sát đường là quầy hàng và kho phân bón, có mái hiên rộng cho xe máy, xe ba gác đỗ. Khối thứ hai, cao hơn một chút, là kho cà phê có nền cao, cửa rộng mở ra một sân bê tông dùng để phơi và cho xe tải nhỏ quay đầu. Khối trong cùng, cao nhất và yên nhất, là nhà ở với phòng ngủ, bếp, gian khách; giữa kho và nhà ở là một khoảng sân nhỏ có cây.
Thuốc bảo vệ thực vật được cất trong một phòng nhỏ riêng ở đầu khối quầy, có khoá, ô thoáng ra ngoài, xa giếng. Nước mưa từ sân phơi được dẫn qua rãnh chạy dọc ranh đất, không chảy qua nhà ở. Vì đất dốc, việc san nền, làm tường chắn và móng các khối được giao cho kỹ sư khảo sát và thiết kế trước khi xây.
Nhà đã có sẵn, muốn thêm quầy hoặc kho: làm theo thứ tự nào
Nhiều gia đình không xây mới mà muốn mở thêm quầy hoặc dựng kho cạnh ngôi nhà đang ở. Thứ tự hợp lý:
- Xác định phần đất định dùng là đất ở trên giấy chứng nhận; hỏi UBND cấp xã nếu còn băn khoăn về loại đất và việc có cần xin phép.
- Vẽ lại sơ đồ khuôn viên: nhà ở, bếp, giếng, bể phốt, cổng, đường xe vào, hướng nước mưa chảy.
- Chọn vị trí quầy hoặc kho sao cho có lối riêng ra đường, không đi xuyên nhà ở, không sát phòng ngủ và bếp củi.
- Nếu cắt tường nhà cũ để mở cửa quầy, nhờ người có chuyên môn xem tường đó có chịu lực không trước khi đục.
- Tách mạch điện cho khu quầy, kho; thợ điện có nghề lắp cầu dao riêng.
- Làm cửa ngăn giữa quầy và nhà ở, khoá được từ phía nhà.
Làm đúng thứ tự giúp tránh trường hợp mở quầy xong mới thấy nước mưa sân chảy vào kho, hoặc phải đi qua phòng ngủ mới ra được quầy.
Câu hỏi thường gặp
Có được xây kho nông sản trên đất trồng cây lâu năm cạnh nhà không?
Kho nằm trong khuôn viên nhà ở nên xây trên phần đất ở. Công trình phục vụ sản xuất trên đất nông nghiệp có quy định riêng và phải được phép; không tự ý xây. Trước khi làm, hỏi UBND cấp xã về loại đất và việc có cần xin phép hay không.
Kho chứa nông sản nên lợp mái tôn hay mái ngói?
Phần lớn kho dùng mái tôn vì nhẹ, nhịp rộng, dựng nhanh. Điều quan trọng là có lớp cách nhiệt dưới tôn để kho không quá nóng ban ngày và không đọng hơi nước ban đêm, có ô thoáng trên cao, và mái không dột. Mái ngói mát nhưng nặng, cần kết cấu lớn hơn cho nhịp kho rộng.
Có nên ngủ trong kho để trông hàng không?
Không nên ngủ thường xuyên trong kho có phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu hoặc nông sản đang ủ, vì có hơi độc và nguy cơ cháy. Nếu cần trông hàng mùa thu hoạch, làm một phòng nhỏ riêng sát kho, có tường ngăn kín, cửa sổ ra ngoài và lối thoát riêng.
Quầy tạp hoá trong nhà có cần đăng ký gì không?
Hộ kinh doanh nhỏ có quy định về đăng ký và thuế riêng, không thuộc phạm vi thiết kế nhà. Về phía ngôi nhà, cần làm quầy trong phần đất của mình, không lấn ra lề đường, hành lang an toàn giao thông. Việc đăng ký kinh doanh nên hỏi UBND cấp xã.
Làm sao chống chuột cho kho nông sản?
Chặn đường vào trước: mép cửa kín, ô thoáng có lưới, không có khe hở giữa mái và tường, ống thoát nước có nắp lưới. Hàng kê cao khỏi nền, cách tường, có lối đi để kiểm. Dọn sạch hạt rơi vãi. Dùng thuốc diệt chuột phải để xa tầm trẻ nhỏ, vật nuôi và xa nông sản.
Nhà có quầy hàng nên làm cửa cuốn hay cửa xếp?
Cả hai đều dùng được. Cửa cuốn kín hơn, chống bụi tốt, có loại chạy điện tiện cho người bán; cần nguồn điện và bảo trì mô tơ. Cửa xếp đơn giản, sửa dễ, thoáng hơn. Dù loại nào, nên có thêm một cửa nhỏ để ra vào khi đóng quầy và để thoát khi mất điện.