Nhà hợp khí hậu Tây Nguyên và vùng đồi là nhà có mái dốc vươn xa che mưa dài ngày, tường và cửa giữ được hơi ấm ban đêm, đóng kín được trước gió khô bụi đỏ, và có đường thoát nước mưa rõ ràng trên đất dốc. Khác với đồng bằng, ở đây cái lạnh ban đêm và mùa mưa kéo dài nhiều tháng mới là hai điều chủ nhà hay đánh giá thấp.
Vùng cao nguyên trải qua các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng và phần Kon Tum cũ nay thuộc Quảng Ngãi, cùng nhiều vùng đồi ở miền núi phía Bắc. Mỗi nơi có độ cao, lượng mưa khác nhau, nhưng điểm chung là ngày nắng đêm mát lạnh, mùa mưa và mùa khô tách bạch. Phần dưới đi qua từng đặc điểm và những điều ngôi nhà vùng đồi nên có.
Khí hậu cao nguyên: ngày nắng, đêm lạnh, hai mùa rạch ròi
Ở Tây Nguyên, mùa mưa thường bắt đầu khoảng tháng tư, tháng năm và kéo dài tới tháng mười, tháng mười một; mùa khô chiếm phần còn lại của năm. Trong mùa mưa có những đợt mưa dầm nhiều ngày liền, đất lúc nào cũng ướt, quần áo khó khô, đồ gỗ dễ mốc. Mùa khô thì nắng gắt, gió mạnh, đất khô nứt và bụi đất đỏ bay khắp nơi.
Độ cao làm nhiệt độ ban đêm giảm rõ. Ở những nơi cao như Đà Lạt, Lạc Dương hay các cao nguyên cao của Lâm Đồng, đêm lạnh gần như quanh năm, nhiều nhà phải đắp chăn dày cả mùa hè. Ở những cao nguyên thấp hơn, ban ngày có thể nóng như đồng bằng nhưng đêm và sáng sớm vẫn se lạnh, nhất là những tháng cuối năm.
Chênh lệch ngày đêm lớn là điều khác biệt quan trọng. Một ngôi nhà mỏng, nhiều kính, mái tôn trần có thể hầm lúc trưa và lạnh buốt lúc nửa đêm. Một ngôi nhà tường dày, cửa kín, mái có trần thì ban ngày mát nhờ tường còn giữ hơi lạnh của đêm, ban đêm ấm nhờ tường trả lại hơi ấm của ngày. Đó là nguyên lý chung của nhà vùng cao.
Người mới chuyển lên vùng đồi, nhất là người từ đồng bằng mua đất vườn để về già, hay mang theo hình dung về nhà mát kiểu miền xuôi. Nên ở thử qua một mùa mưa, một mùa khô, hoặc hỏi kỹ những gia đình đã sống lâu năm, trước khi chốt bản vẽ.
Mái dốc vươn xa cho mùa mưa dài
Độ dốc đủ để nước thoát nhanh. Mưa dầm nhiều ngày khiến mái phẳng, mái dốc ít dễ đọng nước, thấm qua mối nối. Mái ngói, mái tôn ở vùng đồi nên dốc rõ, các chỗ giao mái, chỗ mái gặp tường được xử lý kín và kiểm sau trận mưa lớn đầu mùa.
Mái vươn ra xa che tường. Tường bị mưa hắt suốt nhiều tháng sẽ thấm, mốc, rêu, bong sơn. Mái vươn dài và hiên sâu giữ chân tường khô, giữ cho cửa gỗ bền. Nhà sàn, nhà dài truyền thống của các dân tộc Tây Nguyên đều có mái lớn, phủ xuống thấp.
Máng xối và chỗ nước rơi xuống. Nước từ mái lớn đổ xuống rất nhiều. Không có máng, nước sẽ xói rãnh dọc chân tường, làm lở đất quanh móng. Có máng thì ống thoát phải dẫn nước tới rãnh, mương có đáy cứng, không đổ ngay xuống chân nhà.
Mái chịu được gió. Mùa khô ở Tây Nguyên thường có gió mạnh kéo dài, vùng đồi trống gió giật mạnh. Tôn bắt vít đủ dày ở mép, đỉnh và đầu hồi, ngói buộc ở những hàng ngoài cùng. Leo mái kiểm tra chỉ khi khô ráo, lặng gió, có dây an toàn.
Giữ ấm ban đêm, mát ban ngày
Tường dày, tường gạch đặc hoặc tường hai lớp hấp thụ nhiệt ban ngày và nhả ra ban đêm, giúp phòng ngủ ấm hơn. Ở vùng cao lạnh, đây là lựa chọn hợp hơn tường mỏng. Nhà gỗ truyền thống thì dựa vào vách kín, sàn cách mặt đất và bếp lửa giữa nhà để giữ ấm; nhà gỗ hiện đại nếu dùng thì cần vách kín khe, cách nhiệt sàn.
Kính là con dao hai lưỡi ở vùng đồi. Mặt kính lớn hướng Đông, hướng Nam đón nắng sáng làm phòng ấm lên nhanh vào buổi sáng lạnh; nhưng ban đêm kính mất nhiệt rất nhanh, làm phòng lạnh. Nếu thích cửa kính rộng để ngắm đồi, nên có rèm dày kéo vào ban đêm, cửa kín khít, và tránh đặt mặt kính lớn ở phía Tây hứng nắng chiều.
Trần nhà và lớp cách nhiệt dưới mái giúp cả hai chiều: ngăn nắng trưa nung phòng và ngăn hơi ấm thoát ra ban đêm. Nhà mái tôn không trần ở vùng cao là kiểu nhà khó ở nhất, trưa nóng và đêm lạnh.
Sưởi ấm nên an toàn. Bếp củi giữa nhà là cách sưởi quen thuộc của nhiều gia đình vùng cao, nhưng cần có lối thoát khói, xa vật liệu dễ cháy, có người trông. Không đốt than củi trong phòng ngủ đóng kín để sưởi qua đêm, vì khí độc sinh ra có thể gây ngộ độc chết người. Sưởi điện thì dây dẫn, ổ cắm phải đủ tải, đặt xa chăn màn.
Gió khô mùa khô và bụi đất đỏ
Mùa khô ở Tây Nguyên là mùa nắng, gió và bụi. Gió thổi liên tục nhiều ngày, mang theo bụi đất đỏ từ đường đất, nương rẫy, vườn cà phê vừa làm cỏ. Bụi phủ lên sàn, đồ đạc, chui vào tủ, vào máy móc; gió khô làm đồ gỗ nứt, da khô, người già và trẻ nhỏ dễ ho.
Cửa đóng kín khít, có gioăng, ô thoáng có cánh đóng mở được là cách giảm bụi đơn giản nhất. Phía hứng gió chính nên ít cửa lớn, hoặc có hiên, hàng cây chắn. Hàng cây chắn gió quanh vườn cà phê, vườn tiêu vừa che cây trồng vừa che nhà; trồng thêm hàng cây ở phía gió thổi tới nhà là việc đáng làm ngay từ đầu.
Sân và lối đi quanh nhà nên được lát hoặc trồng cỏ, không để đất trống, vì đất trống vừa sinh bụi mùa khô vừa thành bùn mùa mưa. Lối từ cổng vào nhà nên có chỗ rửa chân, để giày dép, nhất là với gia đình làm vườn ngày nào cũng ra rẫy.
Gió khô cũng làm tăng nguy cơ cháy. Rác vườn, cỏ khô, vỏ cà phê chất gần nhà dễ bắt lửa, nhất là khi đốt rẫy, đốt rác. Giữ một khoảng đất sạch quanh nhà, kho chứa nông sản khô xa bếp, và có sẵn nước, dụng cụ dập lửa trong mùa khô.
Ẩm mốc qua những tháng mưa dầm
Mùa mưa ở vùng đồi không chỉ là những trận mưa lớn mà còn là những tuần trời âm u, sương mù, đất lúc nào cũng sũng nước. Độ ẩm cao kéo dài làm tủ gỗ, giày dép, nệm, sách vở mốc; tường phía Bắc, tường sát đất dốc ẩm loang lổ.
Nền nhà nên cao hơn mặt đất xung quanh và có lớp ngăn ẩm, đặc biệt ở phần nhà đào vào sườn đồi, nơi đất phía sau tường luôn ẩm. Bức tường áp vào đất dốc cần được chống thấm phía ngoài và có rãnh thoát nước sau lưng; phần này phải do người có chuyên môn thiết kế cùng với tường chắn, không tự làm.
Thông gió là cách chống mốc rẻ nhất. Phòng nào cũng nên có cửa sổ mở được vào những giờ trời hửng nắng giữa mùa mưa, tủ kê cách tường, gầm giường thoáng. Nhà sàn truyền thống của nhiều dân tộc Tây Nguyên giữ sàn cách đất, gió lùa dưới gầm, bếp lửa hun khô mái và vách; nhà mới không cần làm sàn cao nhưng nên học ý tưởng cách đất và cho gió đi qua.
Một phòng khô nhất trong nhà, thường là phòng có nắng sáng và gần bếp, nên dành để cất giấy tờ, chăn bông, đồ da, hạt giống. Sau mùa mưa, nên kiểm lại toàn bộ góc khuất, lau mốc, phơi đồ, và xem trần, mái có vết thấm nào cần sửa trước khi mùa mưa năm sau tới.
Nước mưa trên đất dốc: đi từ mái tới mương
Ở vùng đồi, nước mưa vừa có thể xói lở nền nhà vừa có thể chảy từ đất phía trên tràn xuống. Thứ tự quan sát và làm dưới đây giúp chủ nhà nắm đường đi của nước trước khi xây.
- Quan sát sau một trận mưa lớn: nước từ đất phía trên chảy về hướng nào, có chảy qua chỗ định đặt nhà không.
- Làm rãnh chặn ở phía trên dốc để dẫn nước vòng qua nhà, không cho nước đổ thẳng vào sân, vào tường sau.
- Nước từ mái dẫn qua máng, ống xuống rãnh có đáy cứng, đi ra mương chung hoặc chỗ thấp an toàn, không đổ lên đất hàng xóm.
- Sân và nền quanh nhà có độ dốc nhẹ ra ngoài, không để nước đọng sát chân tường.
- Không đào chân taluy, không xây nhà sát mép taluy hay sát chân dốc đứng; giữ cây, cỏ trên mái dốc để giữ đất.
- Mời người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư xem móng, tường chắn đất và hệ thống thoát nước trước khi xây trên đất dốc.
Nước là nguyên nhân chính của nhiều vụ sạt lở quanh nhà ở vùng đồi. Một rãnh chặn đào đúng chỗ thường đáng giá hơn mọi thứ trang trí. Dấu hiệu nguy hiểm như vết nứt trên đất phía trên nhà, cây nghiêng, nước đục chảy ra từ chân dốc cần được báo cho chính quyền địa phương và rời khỏi nhà khi có cảnh báo.
Vùng đồi ở miền núi phía Bắc hay vùng Đắk Nông cũ nay thuộc Lâm Đồng đều có những đợt mưa lớn kéo dài gây sạt lở. Nên hỏi người trong vùng những chỗ từng sạt trước khi chọn vị trí đặt nhà.
Cùng là vùng đồi nhưng mỗi độ cao một kiểu
Độ cao và vị trí trên sườn đồi thay đổi khí hậu của từng ngôi nhà. Bảng dưới gợi ý cách nghĩ theo vị trí thay vì theo một mẫu chung cho cả vùng.
| Vị trí | Đặc điểm | Nên chú ý |
|---|---|---|
| Cao nguyên cao, lạnh quanh năm | Đêm lạnh, sương mù, mưa dầm | Giữ ấm, cửa kín, phòng phơi đồ có mái, chống ẩm mốc |
| Cao nguyên thấp hơn, vườn cà phê, tiêu | Ngày nóng, đêm se lạnh, mùa khô gió bụi | Chống nóng mái, đóng kín trước bụi, hàng cây chắn gió |
| Đỉnh đồi trống | Gió mạnh, sét, nắng bốn phía | Neo mái chắc, chống sét cho nhà đơn lẻ, cây chắn |
| Sườn đồi | Nước mưa từ trên chảy xuống, nguy cơ sạt | Rãnh chặn, tường chắn đất do kỹ sư tính, không sát taluy |
| Thung lũng, chân đồi | Đọng hơi lạnh, sương, ẩm, nước dồn về | Nền cao, thoát nước tốt, chống ẩm chân tường |
Thung lũng thường lạnh hơn sườn đồi vào sáng sớm vì không khí lạnh nặng, trôi xuống chỗ thấp và đọng lại. Nhà ở thung lũng có sương dày, ẩm nhiều, cần chú ý chống mốc hơn. Nhà trên đỉnh đồi trống thì ngược lại, khô hơn nhưng chịu gió và sét nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở Tây Nguyên có cần trần nhà không?
Rất nên có. Trần cùng lớp cách nhiệt dưới mái giữ phòng mát vào trưa nắng và ấm vào đêm lạnh. Nhà mái tôn không trần ở vùng cao thường nóng hầm buổi trưa và lạnh buốt về đêm, lại ồn khi mưa dầm.
Có nên làm nhà gỗ ở vùng đồi không?
Có thể, nếu chọn gỗ hoặc vật liệu chịu ẩm, chống mối, sàn cách đất, vách kín khe và có cách phòng cháy. Nhà gỗ ấm, hợp cảnh đồi nhưng cần chăm sóc đều. Phần kết cấu, nhất là trên đất dốc, vẫn phải có người có chuyên môn tính.
Mùa mưa dài thì phơi đồ ở đâu?
Nên thiết kế sẵn một chỗ phơi có mái che, thoáng gió, ví dụ hiên sau rộng hay phòng phơi có cửa sổ lớn. Bếp củi cũng là nơi nhiều nhà vùng cao hong khô đồ, nhưng phải giữ khoảng cách an toàn với lửa.
Có nên xây nhà sát mép đồi để có tầm nhìn đẹp không?
Không nên xây sát mép taluy hay mép dốc đứng. Đất ở mép dốc dễ sụt khi mưa dài, nhất là khi có nước từ mái, sân đổ xuống. Nên lùi vào, làm thoát nước kỹ và mời kỹ sư xem móng, tường chắn trước khi quyết định vị trí.
Nhà vườn cà phê nên đặt kho và sân phơi ở đâu?
Kho nông sản, sân phơi nên tách khỏi nhà ở, đặt ở phía cuối hướng gió để bụi và mùi không vào nhà. Kho cần nền cao, khô, cửa kín, xa bếp lửa. Hoá chất nông nghiệp cất riêng, có khoá, xa chỗ ăn ở và xa tầm tay trẻ nhỏ.
Ở vùng cao lạnh có nên dùng nhiều kính để đón nắng không?
Có thể đón nắng sáng bằng cửa kính hướng Đông, hướng Nam, nhưng phải có rèm dày, cửa kín khít để giữ ấm ban đêm. Mặt kính lớn ở phía Tây hoặc kính khắp nhà sẽ làm phòng nóng trưa, lạnh đêm, nên dùng có chừng mực.