Nhà ven biển bền được là nhà chọn vật liệu chịu mặn cho mái, khung và các chi tiết kim loại, che chắn mặt hướng biển, giữ cho cốt thép trong bê tông được bọc kín và được kiểm, sơn sửa đều đặn mỗi năm. Hơi muối theo gió biển bám lên mọi bề mặt, hút ẩm và ăn mòn kim loại nhanh hơn nhiều so với trong đất liền; một con vít thường có thể gỉ đứt sau vài mùa gió.
Từ làng chài Bắc Bộ, các bãi ngang Nghệ An, Hà Tĩnh tới vùng biển Khánh Hoà, Lâm Đồng (vùng Bình Thuận cũ) và ven biển miền Tây, cách sống với gió muối có nhiều điểm chung. Phần dưới đi qua cách muối vào nhà, những bộ phận bị ăn trước, những câu nên hỏi thợ và một lịch kiểm đơn giản.
Hơi muối vào nhà bằng cách nào
Sóng vỗ và gió biển tung những giọt nước li ti vào không khí; khi nước bay hơi, hạt muối nhỏ còn lại trôi theo gió vào đất liền, bám lên mái, tường, cửa, cây cối. Ngày gió mạnh thổi từ biển vào, lượng muối mang theo nhiều hơn; mặt nhà quay ra biển và những nhà ở hàng đầu tiên chịu nặng nhất.
Muối hút ẩm. Một lớp muối mỏng trên mặt kim loại sẽ giữ lại hơi nước từ không khí, tạo thành màng nước mặn gần như thường trực. Đó là điều kiện để gỉ phát triển rất nhanh, nhất là ở những chỗ khuất mưa, vì mưa còn rửa trôi muối ở mặt hứng mưa, còn mặt dưới mái tôn, bên trong khe cửa thì muối đọng lại mãi.
Không chỉ kim loại. Muối thấm vào tường gạch, vữa, khi khô sẽ kết tinh trong lỗ rỗng và đẩy bong lớp trát, làm tường lở thành bột. Bê tông bị nứt, lớp bọc ngoài mỏng thì muối và nước theo vết nứt vào tới cốt thép, thép gỉ trương nở làm bê tông bong mảng. Đây là kiểu hư hỏng thường gặp ở ô văng, ban công, mép mái bằng của nhà ven biển cũ.
Càng lùi xa bờ, hơi muối càng giảm, nhưng không có ranh giới cố định. Đồi cát, rừng phi lao, hàng nhà phía trước có thể che bớt; vùng đất trống bằng phẳng thì muối theo gió vào khá sâu. Cách đơn giản nhất để biết nhà mình chịu muối tới đâu là nhìn mái tôn, khung cửa sắt, xe máy của các nhà trong xóm: chúng gỉ nhanh hay chậm.
Những bộ phận bị muối ăn trước
Vít, đinh, bulông mái tôn. Đây thường là chỗ gỉ đầu tiên. Vít gỉ làm lỗ vít rộng ra, nước dột theo đó, gió bão có thể giật tôn khỏi xà gồ. Vít, đinh nên là loại chịu ăn mòn, có đệm cao su kín, và được thay ngay khi thấy gỉ.
Tôn và xà gồ thép. Tôn mỏng không có lớp bảo vệ phù hợp sẽ thủng lỗ chỉ sau vài năm. Xà gồ thép ở mặt dưới mái, nơi muối đọng mà mưa không rửa được, gỉ từ trong ra. Khi nghiệm thu, kiểm lớp sơn, mạ của xà gồ có đều không, chỗ hàn có được sơn lại không.
Cửa sắt, bản lề, khoá, hàng rào. Bản lề và khoá kẹt, gỉ khiến cửa không đóng kín, mà cửa không kín lại để gió muối vào nhà nhiều hơn. Chọn phụ kiện chịu mặn, tra dầu mỡ định kỳ, sơn lại khung sắt trước khi gỉ ăn sâu.
Thép trong bê tông. Ô văng, ban công, lanh tô, mép mái bằng là nơi lớp bê tông bọc ngoài hay mỏng và dễ nứt. Thấy vết gỉ nâu chảy ra từ vết nứt hay mảng bê tông phồng bong là dấu hiệu cốt thép đang gỉ, cần kỹ sư xem trước khi sửa.
Điện và thiết bị ngoài trời. Đầu nối dây, cầu dao, ổ cắm ở hiên, dàn nóng máy lạnh, bình nước nóng trên mái đều bị muối ăn. Đầu nối gỉ dễ phát nhiệt, chập cháy. Thiết bị điện ngoài trời nên có hộp che kín, do thợ điện có nghề lắp, và kiểm mỗi năm.
Câu nên hỏi thợ khi xây nhà ở vùng biển
Chủ nhà không cần biết chủng loại vật liệu, nhưng nên hỏi những câu dưới đây và ghi lại câu trả lời. Một đội thợ quen làm nhà ven biển sẽ trả lời ngay mà không lúng túng.
- Cát, đá dùng trộn bê tông, vữa lấy từ đâu, có phải cát đã rửa sạch mặn không? Cát lấy từ bãi biển, cát nhiễm mặn không được dùng cho bê tông cốt thép.
- Nước trộn bê tông, vữa là nước ngọt từ đâu? Nước giếng ở làng biển có thể nhiễm mặn.
- Thép để ngoài trời trước khi đổ bê tông có bị gỉ nặng không, có được che không?
- Lớp bê tông bọc ngoài cốt thép ở ô văng, mép mái được làm thế nào để không lộ thép? Phần này nhờ người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư chỉ định cụ thể.
- Tôn, xà gồ, vít mái có lớp bảo vệ chịu môi trường biển không, có bảo hành theo môi trường biển không?
- Mối hàn khung thép sau khi hàn có được sơn chống gỉ lại không?
- Cửa, phụ kiện cửa phía hướng biển dùng loại gì để không gỉ kẹt sau vài năm?
- Dây điện, cầu dao, ổ cắm ngoài trời được che chắn thế nào?
Cát nhiễm mặn là lỗi nguy hiểm nhất vì không nhìn thấy được sau khi đổ. Ở vùng biển, nên có mặt khi xe cát về, hỏi nguồn, và nếu nghi ngờ thì nhờ người có chuyên môn kiểm trước khi dùng. Tiết kiệm ở khâu cát, nước là thứ phải trả lại gấp nhiều lần khi bê tông bong, thép gỉ sau vài năm.
Gió mạnh, cát bay và hàng cây chắn
Vùng ven biển thường có gió mạnh hơn trong đất liền, nhất là ở dải ven biển Nam Trung Bộ trong mùa gió và ở mọi vùng khi có bão. Mái nhà, mái hiên, cửa sổ phía biển là những bộ phận chịu áp lực gió lớn nhất. Mái nên neo chắc vào khung, hiên liên kết với nhà chứ không làm rời, cửa phía biển có chốt chắc và cánh không quá lớn.
Ở những vùng nhiều cát như dải cát ven biển Quảng Trị, Huế hay vùng Bình Thuận cũ, gió còn mang cát bay vào nhà, lấp rãnh thoát nước, mài mòn cửa, bám vào bản lề. Cửa có gioăng kín, rãnh thoát nước có nắp, sân có tường thấp hoặc hàng cây chắn phía biển giúp giảm cát vào nhà.
Hàng phi lao, hàng dương, các loại cây bụi chịu mặn trồng ở phía biển là cách chắn gió, chắn cát lâu đời của các làng biển. Cây giảm tốc độ gió, giữ cát, lọc bớt hơi muối trước khi tới nhà. Hàng cây nên trồng cách nhà đủ xa để khi đổ trong bão không đè vào mái, và được tỉa cành trước mùa bão.
Câu nhắc an toàn: lên mái kiểm tra vít, tôn ở vùng gió mạnh chỉ làm khi trời lặng gió, mái khô, có dây an toàn neo chắc và người hỗ trợ bên dưới. Không lên mái khi đã có tin bão gần, lúc đó ưu tiên chằng chống từ bên dưới và theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Mặt quay ra biển: đón gió mát mà không đón muối
Gió biển thổi vào ban ngày mùa hè mát và dễ chịu, nên nhiều gia đình muốn quay mặt nhà, mở cửa lớn ra phía biển. Cái giá là mặt ấy chịu muối và gió mạnh nhất. Cách dung hoà là có một lớp đệm: hiên sâu, hàng cây, tường rào thấp có trồng cây, hoặc một khoảng sân, để gió đi qua đã yếu bớt và lọc bớt muối trước khi vào nhà.
Cửa phía biển nên là cửa có chớp lật hoặc cánh kính trong, chớp ngoài; ngày lặng gió mở chớp cho mát, ngày gió to đóng kín. Tránh mặt kính lớn không có gì che, vừa nóng vừa hứng muối, vừa nguy hiểm khi gió bão.
Phòng ngủ, tủ đồ, nơi cất đồ điện, giấy tờ nên ở phía khuất biển. Phía hướng biển hợp với hiên, phòng khách, chỗ ngồi chơi, những nơi dễ lau rửa. Đồ đạc kim loại như xe máy, xe đạp, nông cụ nên cất trong nhà kho kín, không để ngoài hiên hứng gió muối.
Ở các làng chài, nhà thường quây quần san sát, che chắn lẫn nhau và quay vào trong xóm. Đó là một cách thích nghi khôn ngoan: nhà sau được nhà trước che gió, ngõ hẹp làm gió yếu đi. Khi xây mới ở làng biển, có thể học kiểu bố cục ấy thay vì đứng trơ trọi đón thẳng gió.
Lịch kiểm nhà ven biển mỗi năm
Nhà ven biển cần được chăm đều đặn hơn nhà trong đất liền. Bảng dưới gợi ý những việc nên làm và thời điểm hợp lý; mỗi vùng có mùa bão khác nhau nên chỉnh theo lịch thời tiết địa phương.
| Bộ phận | Dấu hiệu cần xử lý | Việc làm | Thời điểm |
|---|---|---|---|
| Vít, tôn mái | Đầu vít gỉ, tôn có chấm gỉ, đệm cao su nứt | Thay vít gỉ, sơn dặm chỗ gỉ, thay tấm thủng | Trước mùa mưa bão |
| Khung, cửa sắt | Sơn phồng, gỉ ở mối hàn, bản lề kẹt | Cạo gỉ, sơn lại, tra dầu mỡ | Mùa khô, nắng ráo |
| Ô văng, ban công, mép mái bằng | Vết nứt có gỉ nâu, bê tông phồng bong | Mời kỹ sư xem, không tự trám che | Khi phát hiện |
| Chân tường | Vữa bong thành bột, vệt muối trắng | Tìm nguồn ẩm, cạo lớp hỏng, trát lại bằng vữa phù hợp | Mùa khô |
| Điện ngoài trời | Đầu nối xỉn, ổ cắm gỉ, cầu dao nhảy | Thợ điện có nghề kiểm, thay, che kín | Mỗi năm một lần |
| Hàng cây chắn | Cành khô, cây nghiêng về phía nhà | Tỉa cành, chặt cây nguy hiểm | Trước mùa bão |
Rửa mái tôn, khung cửa bằng nước ngọt sau những đợt gió biển mạnh kéo dài cũng giúp giảm muối bám, nhất là ở mặt khuất mưa. Việc này làm từ dưới đất bằng vòi nước là đủ, không cần leo mái.
Nước ngầm nhiễm mặn, nền và chân tường
Ở nhiều làng ven biển, nước ngầm nông có độ mặn, nhất là vào mùa khô khi nước ngọt rút. Hơi ẩm mặn từ đất theo mao dẫn leo lên chân tường, khi bay hơi để lại muối, đẩy bong lớp vữa trát thành một vệt bột trắng ngang chân tường.
Khi xây mới, lớp ngăn ẩm giữa móng và tường, nền có lớp cách ẩm, chân tường có lớp trát phù hợp giúp chặn đường đi của hơi mặn. Khi sửa nhà cũ đã bị bong chân tường, trát lại ngay bằng vữa thường mà không xử lý nguồn ẩm thì chỉ một hai mùa lại bong.
Nước giếng nhiễm mặn cũng ảnh hưởng tới sinh hoạt: thiết bị vệ sinh, vòi nước, bình nóng lạnh đóng cặn và gỉ nhanh hơn. Gia đình nên biết nguồn nước của mình có mặn không, dùng nước ngọt cho ăn uống và khi trộn vữa, bê tông.
Bể chứa nước mưa là giải pháp lâu đời của nhiều làng biển thiếu nước ngọt. Bể nên có nắp kín, có ống lọc rác đầu mùa, đặt ở chỗ không có nước bẩn chảy vào, và được súc rửa định kỳ. Nước mưa hứng từ mái tôn gỉ hay mái có phân chim cần được xả bỏ phần đầu trận mưa trước khi cho vào bể.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cách biển bao xa thì không cần lo gió muối?
Không có khoảng cách cố định. Hơi muối giảm dần khi xa bờ, nhưng gió mạnh, đất trống có thể đưa muối vào khá sâu, còn đồi cát, rừng cây che chắn thì giảm nhanh hơn. Cách thực tế là xem mái tôn, khung sắt, xe máy của các nhà xung quanh gỉ nhanh hay chậm.
Nhà ven biển nên lợp tôn hay ngói?
Ngói đất nung không bị gỉ nên bền với hơi muối, nhưng nặng và cần buộc chắc ở vùng gió bão. Tôn nhẹ, dễ thi công nhưng phải là loại có lớp bảo vệ chịu môi trường biển, vít chịu ăn mòn. Kết cấu đỡ mái loại nào cũng cần người có chuyên môn tính.
Có thể dùng cát biển để xây cho đỡ tốn không?
Không nên dùng cát biển hay cát nhiễm mặn cho bê tông cốt thép và vữa xây, trát. Muối trong cát làm cốt thép gỉ, vữa bong, tường lở, hư hỏng không sửa được triệt để. Chỉ dùng cát sạch đã được rửa mặn theo đúng yêu cầu kỹ thuật, hỏi người có chuyên môn khi nghi ngờ.
Ô văng nhà bị bong bê tông lộ thép gỉ thì làm gì?
Không đứng bên dưới và không để trẻ chơi gần, vì mảng bê tông có thể rơi. Mời kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm sửa kết cấu xem mức độ. Việc sửa thường gồm đục bỏ phần hỏng, xử lý thép gỉ, rồi phục hồi lớp bọc; trám xi măng đè lên chỉ che tạm.
Hàng phi lao có làm hại nhà không?
Phi lao chắn gió, chắn cát tốt nhưng cây cao, có thể đổ trong bão. Nên trồng thành dải cách nhà đủ xa, tỉa cành khô, theo dõi cây nghiêng về phía nhà. Lá rụng nhiều cần dọn khỏi máng nước để không tắc máng, tràn nước vào tường.
Có cần rửa mái tôn sau gió biển không?
Không bắt buộc nhưng có ích, nhất là ở mặt khuất mưa nơi muối đọng lâu. Dùng vòi nước ngọt xịt từ dưới đất sau đợt gió mạnh kéo dài là đủ. Không leo lên mái ướt để rửa; việc trên mái chỉ làm khi khô ráo, lặng gió và có dây an toàn.