Nhà sàn hiện đại ở vùng núi: gầm sàn, chọn khung và cách chống ẩm, mối, cháy

Nhà sàn hiện đại là nhà ở có sàn nâng cao khỏi mặt đất trên hệ cột, giữ lại lợi thế của nhà sàn truyền thống (khô, thoáng, tránh lũ quét, hợp đất dốc) nhưng dùng vật liệu và tiện nghi hôm nay: cột bê tông hoặc thép, sàn gỗ hoặc sàn bê tông, nhà vệ sinh và bếp trong nhà, điện an toàn. Kiểu nhà này hợp với vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên và các vùng đồi ẩm, nơi nền đất dốc, mưa dài, có rắn rết và lũ.

Phần dưới giải thích vì sao gầm sàn vẫn có giá trị, so sánh khung gỗ, bê tông và thép, cách đặt bếp và nhà vệ sinh trên sàn, chống ẩm, mối mọt, cháy, và những chỗ cần kỹ sư khi xây trên đất dốc. Bài không bàn về nhà sàn nghỉ dưỡng, homestay mà về nhà ở hằng ngày của gia đình.

Vì sao gầm sàn vẫn hợp với vùng núi

Nhiều dân tộc ở vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên, Trường Sơn đã dựng nhà sàn qua nhiều thế hệ. Sàn nâng cao giúp nhà khô ráo trên đất ẩm, thông gió từ dưới lên, tránh rắn rết, thú dữ, nước lũ quét qua chân. Trên đất dốc, nhà sàn chỉ cần các cột chân dài ngắn khác nhau theo mặt dốc, ít phải san đào đất, nên giảm nguy cơ làm yếu sườn đồi.

Những lợi thế ấy vẫn còn nguyên hôm nay. Ở những vùng mưa nhiều tháng liền, nhà xây trệt sát đất thường bị ẩm chân tường, nền đọng nước, đồ đạc mốc. Nhà sàn có gầm thoáng thì sàn khô hơn. Ở vùng có lũ quét, sàn cao cho thêm một khoảng an toàn khi nước dâng nhanh.

Nhiều gia đình vùng cao chuyển sang nhà xây trệt vì thấy nó hiện đại hơn, rồi nhận ra nhà mới nóng hơn vào ban ngày, lạnh ẩm hơn vào mùa đông, và cần san nền nhiều. Một số nơi bắt đầu quay lại dáng nhà sàn nhưng làm bằng vật liệu bền hơn. Nhà sàn hiện đại là sự kết hợp đó: giữ gầm sàn, đổi vật liệu và bổ sung tiện nghi.

Khung gỗ, khung bê tông hay khung thép

Hệ cột và dầm là phần chịu lực chính của nhà sàn. Ba lựa chọn phổ biến có ưu nhược khác nhau. Bảng chỉ để chủ nhà hiểu và bàn với người thiết kế; chọn loại nào và kích thước bao nhiêu là việc của kỹ sư.

Một lựa chọn hay gặp ở vùng cao hiện nay là chân cột bê tông cao tới mặt sàn, phía trên khung và vách gỗ hoặc tấm nhẹ, mái tôn có cách nhiệt hoặc mái ngói. Cách này giải quyết được chỗ yếu nhất của nhà sàn gỗ là chân cột mục và mối lên từ đất.

Đất dốc và móng: phần không được làm theo ước lượng

Nhà sàn trên đất dốc có vẻ đơn giản vì chỉ cần cột dài ngắn khác nhau. Nhưng chính vì đứng trên dốc, phần chân cột và móng là phần quyết định an toàn. Chủ nhà nên biết những điều sau để hỏi người làm:

• Cần có người có chuyên môn khảo sát sườn dốc: đất có dấu hiệu trượt, nứt, sụt không; nước ngầm chảy ra ở đâu; có đá lăn từ phía trên xuống không.
• Không đặt nhà ngay sát chân hoặc mép taluy dốc đứng; giữ khoảng cách theo tư vấn của kỹ sư.
• Chân cột phía dưới dốc thường dài hơn, chịu lực ngang lớn hơn khi gió hoặc khi đất xê dịch; cần giằng ngang giữa các cột.
• Rãnh thoát nước phía trên dốc phải chặn nước mưa chảy qua chân cột, không để nước xói đất quanh móng.
• Không đào chân dốc lấy đất san nền, việc này làm yếu sườn đồi phía trên.
• Sau mỗi mùa mưa lớn, kiểm quanh chân cột: đất có bị xói, có vết nứt mới trên mặt dốc không.

Vùng núi có nguy cơ sạt lở, lũ quét là vùng mà chính quyền địa phương thường có cảnh báo, có khi có quy định không cho xây. Trước khi chọn vị trí, nên hỏi UBND cấp xã và người già trong bản về lịch sử sạt lở của khu đất.

Bếp và nhà vệ sinh trên sàn

Nhà sàn truyền thống thường có bếp lửa ngay trên sàn, đặt trong một khung đất hoặc khay đất chống cháy; nhà vệ sinh nằm ngoài nhà. Ngày nay, gia đình vùng cao cũng cần nhà vệ sinh trong nhà, nhất là khi có người già, trẻ nhỏ và mùa đông rét.

Đặt nhà vệ sinh trên sàn gỗ là việc khó: nước thấm vào gỗ làm mục sàn rất nhanh. Cách thường dùng là làm khu vệ sinh trên một ô sàn bê tông riêng, đỡ bởi dầm và cột riêng, có chống thấm kỹ, đường ống thoát đi thẳng xuống bể tự hoại dưới đất. Bể tự hoại phải xa nguồn nước, xa mạch nước dùng của cả bản, và xa phía dưới dốc nơi có nhà khác.

Bếp củi trên sàn gỗ là nguồn cháy lớn nhất của nhà sàn. Nếu gia đình vẫn đun củi, nên đặt bếp trên một ô sàn bê tông hoặc khay chống cháy rộng, có khoảng cách an toàn với vách, mái, có lối thoát khói lên mái. Một cách khác là tách bếp củi xuống một nhà bếp nhỏ dưới đất cạnh nhà sàn, còn trên sàn chỉ đặt bếp ga hoặc bếp điện cho nấu nhanh. Bình ga đặt ở chỗ thoáng, không đặt dưới gầm sàn kín.

Chống ẩm, mối mọt và cháy

Chân cột cách đất. Cột gỗ không chôn trực tiếp xuống đất mà đặt trên đế đá hoặc chân bê tông cao hơn mặt đất. Đây là cách cổ nhất và hiệu quả nhất để chân cột không hút ẩm, không mục, mối khó leo lên.

Gầm sàn thoáng và sạch. Gầm sàn dùng để củi, nông cụ, xe máy là bình thường, nhưng không xây bịt kín bốn phía. Gầm kín mất thông gió, ẩm bốc lên sàn. Dọn rác, lá dưới gầm định kỳ, tránh thành chỗ ở của chuột và rắn.

Kiểm mối định kỳ. Đường mối là những ống đất nhỏ bò dọc chân cột, chân tường. Thấy đường mối thì gọi người có nghề xử lý; dùng hoá chất diệt mối phải để đơn vị có chuyên môn làm, tránh xa trẻ nhỏ, nguồn nước.

Mái đua che vách gỗ. Vách gỗ bị mưa hắt nhiều sẽ mục nhanh. Mái đua đủ xa, có máng thoát nước, giúp vách khô.

Điện an toàn trên nhà gỗ. Dây điện đi trong ống không cháy, không bắt trực tiếp lên gỗ; có cầu dao chống giật, aptomat. Nhà gỗ cháy rất nhanh khi có chập điện.

Có lối thoát và nước dập lửa. Nhà sàn nên có ít nhất hai cầu thang hoặc lối xuống ở hai phía; có thùng nước hoặc bình chữa cháy gần bếp. Gặp cháy gọi 114 và đưa người xuống trước.

Cầu thang, lan can và an toàn cho người già, trẻ nhỏ

Nhà sàn có điểm bất lợi rõ nhất với người già và trẻ nhỏ: phải lên xuống cầu thang mỗi lần ra vào nhà. Cầu thang truyền thống thường dốc, bậc hẹp, không tay vịn. Trời mưa bậc ướt, trơn, là nơi người già hay ngã.

Khi làm nhà sàn hiện đại, nên làm cầu thang thoải hơn, bậc rộng hơn, có tay vịn chắc và mái che phía trên để bậc không ướt. Đèn chiếu cầu thang bật được từ trên và dưới. Mép sàn, hành lang ngoài, sàn phơi phải có lan can đủ cao, khe hẹp để trẻ nhỏ không lọt qua.

Với gia đình có người già yếu, có thể làm một phần sàn thấp hơn, gần mặt đất ở phía cao của dốc, đặt phòng người già và nhà vệ sinh ở đó, để họ ra vào chỉ vài bậc. Đây là cách tận dụng đất dốc: phía cao nhà gần như sát đất, phía thấp nhà sàn cao, cả hai nối với nhau trong cùng một mái.

Vách, mái và cửa: ấm mùa đông, mát mùa hè

Vùng núi có biên độ nhiệt lớn: trưa hè có thể nóng, đêm đông lạnh sâu, sương mù kéo dài. Vách gỗ một lớp mỏng không giữ ấm được; vách gỗ ghép khít, có thêm lớp lót bên trong hoặc vách hai lớp có khoảng không ở giữa giữ ấm tốt hơn nhiều. Phía hứng gió lạnh mùa đông nên ít cửa, cửa kín; phía đón nắng sáng mở cửa sổ rộng để sưởi ấm tự nhiên.

Mái tôn trên nhà sàn nên có lớp cách nhiệt và trần, vì vừa giảm nóng ban ngày vừa giảm tiếng ồn khi mưa rừng kéo dài. Mái ngói, mái lá mát và êm hơn nhưng mái lá cần thay định kỳ và rất dễ cháy. Giữa trần và mái nên có khe thoát hơi ở hai đầu hồi để khói bếp, hơi ẩm thoát ra.

Cửa sổ có hai lớp, một lớp chớp gỗ để thoáng ban ngày, một lớp kính hoặc cánh kín để đóng vào đêm lạnh, là cách nhiều nhà vùng cao dùng. Khe giữa ván sàn và vách cần được che kín để gió lùa không thổi vào chân người ngồi trên sàn.

Ví dụ giả định: nhà sàn cột bê tông trên sườn đồi

Ví dụ giả định: một gia đình năm người ở một bản vùng núi phía Bắc làm lại nhà sàn gỗ cũ đã mục chân cột. Đất nằm trên sườn đồi dốc vừa, phía trên có rẫy ngô, phía dưới là suối nhỏ.

Một kỹ sư được gia đình nhờ qua người quen đã xuống khảo sát, khuyên lùi nhà xa mép suối và làm rãnh chặn nước phía trên dốc. Nhà mới có cột bê tông cao tới mặt sàn, đặt trên móng đơn; khung trên và vách dùng lại phần gỗ cũ còn tốt, bổ sung gỗ rừng trồng đã xử lý. Khu bếp và nhà vệ sinh nằm trên một ô sàn bê tông ở đầu nhà phía cao, gần mặt đất, có cầu thang ngắn; bếp củi vẫn giữ nhưng đặt trong khay chống cháy rộng, có chụp hút khói lên mái.

Gầm sàn để củi, xe máy và nông cụ, không xây bịt. Hai cầu thang ở hai đầu nhà, có tay vịn và mái che. Gia đình giữ được dáng nhà sàn quen thuộc, nhưng không còn lo chân cột mục mỗi mùa mưa.

Câu hỏi thường gặp

Nhà sàn có lạnh vào mùa đông không?

Gầm sàn thoáng nên gió lạnh có thể lùa từ dưới lên qua khe ván sàn. Cách khắc phục là ván sàn ghép khít, có lớp lót kín bên dưới hoặc trải thảm trên sàn, vách kín gió phía bắc. Không bịt gầm sàn bằng tường kín vì sẽ mất thông gió và gây ẩm.

Gỗ làm nhà sàn lấy ở đâu cho hợp pháp?

Gỗ phải có nguồn gốc hợp pháp, mua ở cơ sở có hoá đơn, chứng từ; không tự khai thác rừng. Gỗ rừng trồng đã xử lý chống mối mọt là lựa chọn phổ biến hiện nay. Khi chưa rõ, hỏi cán bộ kiểm lâm hoặc UBND cấp xã trước khi mua.

Nhà sàn có cần giấy phép xây dựng không?

Nhà sàn là nhà ở riêng lẻ, áp dụng như nhà ở nông thôn khác: thường được miễn giấy phép nếu ngoài khu có quy hoạch chi tiết, khu bảo tồn, và phải xây trên đất ở. Vùng có cảnh báo sạt lở có thể bị hạn chế xây. Hỏi UBND cấp xã trước khi dựng.

Nhà sàn khung thép ở vùng ẩm có bền không?

Bền nếu thép được xử lý chống gỉ tốt, các mối hàn, bu lông được sơn phủ, và có kiểm tra định kỳ, nhất là ở chân cột và chỗ tiếp xúc với nước mưa. Thép để trần ở vùng mưa nhiều gỉ rất nhanh. Chân cột thép nên đặt trên đế bê tông cao hơn mặt đất.

Có nên làm sàn bê tông thay sàn gỗ cho nhà sàn không?

Sàn bê tông chống cháy, chịu nước tốt, đặt bếp và nhà vệ sinh dễ, nhưng nặng hơn nhiều, cần cột và móng lớn hơn, và mất cảm giác ấm của sàn gỗ. Nhiều nhà kết hợp: sàn bê tông ở khu bếp, nhà vệ sinh; sàn gỗ ở phòng ngủ, gian khách.

Dưới gầm sàn có nên nuôi gia súc không?

Nhà sàn xưa thường nhốt gia súc dưới gầm, nhưng mùi, ruồi muỗi và chất thải ảnh hưởng sức khoẻ người ở trên. Nên làm chuồng riêng cách nhà một khoảng, phía cuối hướng gió, xa nguồn nước. Gầm sàn để củi, nông cụ, xe máy thì hợp hơn.