Trong nhà ở quê, gian thờ gia tiên và gian khách thường là một khoảng liền nhau ở trung tâm ngôi nhà: bàn thờ đặt sát tường phía trong, bộ bàn ghế tiếp khách phía ngoài, cửa lớn mở ra hiên và sân. Khoảng này cần rộng, sáng, thoáng, đủ để ngày giỗ Tết kê nhiều mâm và đón đông người. Về mặt thiết kế, việc quan trọng là chỗ đứng, chỗ đi lại, ánh sáng, thông khói và an toàn lửa; còn nghi thức thờ cúng là việc riêng của mỗi gia đình, dòng họ.
Bài này chỉ bàn về không gian: kích thước và vị trí hợp lý, ánh sáng và thông gió, an toàn khi thắp nhang đèn, tách gian thờ khỏi gian khách khi cần, và đặt gian thờ trong nhà hai tầng thế nào cho người già lên xuống được.
Gian giữa: trái tim của nhà ở quê
Trong nhà ba gian truyền thống, gian giữa vừa là nơi đặt bàn thờ, vừa là nơi tiếp khách, vừa là chỗ cả nhà quây quần. Cách tổ chức này còn giữ ở rất nhiều nhà nông thôn xây mới hôm nay, kể cả nhà mái bằng, nhà hai tầng. Lý do là nhu cầu thật: ngày giỗ, ngày Tết, đám cưới, đám hỏi, họ hàng tới đông, cần một khoảng liền mạch nối từ bàn thờ ra tới sân.
Vì vậy, khi thiết kế, nên nghĩ gian thờ và gian khách như một khối không gian chung, không phải hai phòng riêng nhỏ. Khối này có ba lớp: lớp trong cùng là bàn thờ sát tường hậu; lớp giữa là chỗ người đứng trước bàn thờ và chỗ ngồi tiếp khách; lớp ngoài là hiên và sân, mở rộng ra khi đông người.
Kích thước khối này nên tính theo ngày đông người nhất trong năm, không theo ngày thường. Một gian khách vừa đủ kê bộ sa lông cho ngày thường sẽ quá chật ngày giỗ; khi đó nếu dãy cửa mở rộng ra hiên được, hiên và sân sẽ gánh phần còn lại.
Những điều nên tính khi đặt bàn thờ
Tường phía sau chắc và khô. Bàn thờ thường đặt sát tường hậu hoặc vách ngăn chắc. Tường này không được thấm ẩm, vì bàn thờ gỗ và đồ thờ dễ mốc, cong vênh. Nếu tường hậu là tường ngoài chịu mưa hắt, cần chống thấm kỹ.
Không đặt sát nhà vệ sinh hay bếp. Phần lớn gia đình không muốn bàn thờ chung tường với nhà vệ sinh. Ngoài lý do tập quán, tường chung với nhà vệ sinh dễ ẩm và có mùi. Khi chia mặt bằng, nên đặt nhà vệ sinh xa gian giữa.
Không nằm trên lối đi chính. Người đứng trước bàn thờ cần một khoảng yên, không bị người khác đi ngang sau lưng liên tục. Lối đi từ cửa vào các phòng nên chạy dọc một bên, không xuyên qua chính giữa phía trước bàn thờ.
Đủ chỗ để đồ lễ. Ngày giỗ, Tết có nhiều đồ lễ, mâm cỗ. Một bàn phụ hoặc kệ bên cạnh, một khoảng trống đủ đặt mâm trên sàn giúp đỡ lúng túng.
Độ cao vừa tầm. Bàn thờ quá cao khiến người già với không tới khi lau dọn, thắp đèn, thay nước. Nếu phải đặt cao, cần bậc đứng chắc chắn, không dùng ghế nhựa kê tạm.
Ánh sáng và thông gió cho gian thờ
Gian thờ thường nằm ở sâu trong nhà, phía tường hậu, nên dễ tối. Nhiều gia đình phải bật đèn cả ngày. Cách đơn giản để lấy sáng là dãy cửa trước mở rộng, hiên không quá sâu và quá thấp ngay trước gian giữa, có ô cửa sổ cao ở hai bên tường hậu, hoặc một dải lấy sáng trên mái nếu là nhà một tầng.
Thông gió quan trọng vì khói nhang, khói đèn dầu tích lại sẽ ám đen trần và tường, ám mùi lên đồ gỗ, và với người hen suyễn, người già, trẻ nhỏ, khói tích tụ trong phòng kín không tốt. Nên có lối gió đi qua: gió vào từ cửa trước, thoát ra qua ô thoáng cao ở tường hậu hoặc trên mái. Nhà có điều hoà ở gian khách thì khi thắp nhang nên mở cửa, tắt điều hoà một lúc.
Trần ngay trên bàn thờ nên làm bằng vật liệu không cháy hoặc khó cháy, dễ lau. Tránh treo rèm vải, đồ trang trí giấy ngay phía trên và hai bên chỗ thắp nhang đèn.
An toàn lửa: nhang, đèn và điện
Cháy nhà ở nông thôn có nguyên nhân thường gặp từ bếp, điện và nhang đèn. Với gian thờ, những điểm sau giảm rủi ro rõ rệt:
- Bát nhang đặt vững, có lớp cát hoặc tro, không sát mép bàn, không sát rèm, giấy, hoa giả.
- Đèn dầu, nến chỉ thắp khi có người ở nhà; đi vắng thì tắt. Nhiều gia đình đã chuyển sang đèn điện thay cho đèn dầu để thắp lâu.
- Đèn điện trên bàn thờ phải được đi dây gọn, trong ống, có ổ cắm riêng, không nối dây chằng chịt sau bàn thờ.
- Không đặt ổ cắm, bộ chia điện ngay sát chỗ thắp nhang, nơi tàn nhang rơi xuống.
- Có bình chữa cháy nhỏ ở gần gian khách, mọi người trong nhà biết cách dùng.
- Ngày giỗ Tết đốt vàng mã thì làm ngoài sân, trong thùng hoặc chỗ có nền gạch, xa mái tôn, mái lá, đống rơm, và dập kỹ tàn lửa trước khi rời đi.
Việc đi dây điện cho gian thờ nên do thợ điện có nghề làm, có cầu dao chống giật. Không tự nối thêm dây ra sau bàn thờ khi không quen việc điện.
Gian thờ trong nhà một tầng và nhà hai tầng
Vị trí gian thờ phụ thuộc kiểu nhà. Bảng dưới so sánh các cách đặt thường gặp, chỉ xét về sinh hoạt và đi lại.
| Cách đặt | Thuận lợi | Cần để ý |
|---|---|---|
| Gian giữa nhà một tầng, liền gian khách | Liền mạch ngày giỗ, người già dễ tới, gian khách sáng nhờ dãy cửa | Ngày thường gian khách có bàn thờ có thể bớt tự do; cần lối đi không xuyên trước bàn thờ |
| Phòng thờ riêng ở tầng trệt nhà hai tầng | Người già tự lên hương được, gần bếp khi dọn cỗ | Phòng nhỏ dễ tối và ám khói; cần cửa sổ, ô thoáng |
| Phòng thờ ở tầng trên cùng | Yên, tách khỏi sinh hoạt hằng ngày | Người già leo cầu thang mỗi ngày thắp hương là rủi ro ngã; mang mâm cỗ lên xuống vất vả; sàn mái dễ nóng và thấm |
| Bàn thờ trên vách ngăn giữa phòng khách và phòng sau | Tiết kiệm diện tích, dùng vách làm tường đỡ | Vách phải chắc; phía sau vách không nên là nhà vệ sinh |
Với nhà có cha mẹ già là người lo việc hương khói hằng ngày, đặt gian thờ ở tầng trệt thường an toàn hơn. Nếu gia đình vẫn muốn đặt ở tầng trên vì tập quán, cầu thang phải có tay vịn, đèn sáng, bậc nhám.
Gian khách cho người ở quê: ngồi thế nào cho thoải mái
Gian khách ở quê không giống phòng khách ở phố. Khách thường là hàng xóm, họ hàng, người trong xóm sang chơi, ngồi lâu, uống trà, có khi ngồi bệt trên chiếu. Bộ sa lông lớn đẹp nhưng nặng, khó dịch chuyển khi cần trải chiếu, kê mâm ngày giỗ.
Nhiều gia đình chọn bộ bàn ghế gỗ vừa phải, ghế dễ xếp gọn, để ngày thường tiếp khách, ngày đông người thì dồn sát tường hoặc mang ra hiên. Sàn gian khách nên dễ lau, không trơn khi đổ nước, và đủ phẳng để trải chiếu.
Gian khách nên có cửa mở ra hiên rộng và nhìn thấy cổng, để người trong nhà thấy khách tới. Nếu nhà có buôn bán ở mặt tiền, gian khách nên tách khỏi khu bán hàng để tiếp người thân không bị khách mua hàng chen vào.
Một điểm hay bị quên là nhà vệ sinh cho khách. Ngày giỗ đông người, khách đi xuyên qua phòng ngủ để tới nhà vệ sinh là bất tiện cho cả hai bên. Một nhà vệ sinh có lối từ hiên hoặc từ sân giải quyết chuyện này.
Chuẩn bị gian giữa cho ngày giỗ đông người
Một gian giữa được thiết kế tốt cho thấy giá trị rõ nhất vào ngày giỗ, ngày Tết. Khi vẽ nhà, có thể đi qua trình tự một ngày như vậy để kiểm xem không gian có đáp ứng không:
- Sáng sớm, người nhà lau dọn bàn thờ: có bậc đứng chắc chắn, đèn đủ sáng, chỗ để đồ thờ khi lau.
- Bếp chuẩn bị cỗ: đường đi từ bếp tới gian giữa có mái che, không qua bậc cao, đủ rộng để hai người bưng mâm đi ngược chiều.
- Dãy cửa gian giữa được mở hết ra hiên: cánh cửa gấp gọn được vào tường, không chắn lối.
- Bàn ghế ngày thường được dồn đi: có chỗ cất hoặc dồn sát tường mà không chặn lối vào phòng.
- Kê mâm trên sàn hoặc bàn dài: sàn gian giữa và hiên phẳng, liền nhau, không có gờ cao giữa hai mặt sàn.
- Khách tới đông: có chỗ để dép ở hiên, chỗ để xe ở sân hoặc ngoài cổng, nhà vệ sinh dùng được từ hiên.
- Sau bữa cỗ, dọn dẹp: có chỗ rửa bát lớn ngoài sân hoặc gần bếp, có nước, có rãnh thoát.
Nếu một bước nào trong trình tự trên gặp vướng trên bản vẽ, đó là chỗ nên sửa trước khi xây. Gian giữa của nhà ở quê không chỉ phục vụ ngày thường mà phục vụ những ngày quan trọng nhất của gia đình.
Khi gian thờ cần tách khỏi gian khách
Có những gia đình muốn gian thờ yên tĩnh hơn, tách khỏi chỗ tiếp khách và xem ti vi. Có thể dùng một vách ngăn thấp, một bức bình phong gỗ, hoặc một bậc nâng nền nhẹ cho phần gian thờ. Cách này giữ được sự liền mạch ngày giỗ (bình phong dịch được, vách thấp không chắn tầm nhìn) mà ngày thường vẫn tách được hai không gian.
Nếu dùng bậc nâng nền cho gian thờ, bậc phải thấp, có màu khác để dễ thấy, và nên có chỗ bám. Người già lên hương mỗi ngày bước qua bậc này nhiều lần. Một bậc cao trong nhà là thứ dễ vấp nhất, nhất là khi trời tối.
Với nhà nhỏ, đất hẹp, có gia đình đặt bàn thờ trên một kệ treo ở tường phòng khách. Khi đó cần kệ chắc, gắn vào tường đặc, không đặt ngay trên ti vi, ổ điện, và có cách lên xuống an toàn khi lau dọn, thắp hương.
Dù chọn cách nào, nên để những người trực tiếp lo việc hương khói trong nhà, thường là cha mẹ hoặc ông bà, xem bản vẽ và góp ý. Họ biết rõ ngày giỗ cần kê bao nhiêu mâm, đồ lễ để đâu, ai đứng chỗ nào, những điều mà người vẽ nhà ở xa khó hình dung được. Một buổi ngồi cùng cha mẹ xem mặt bằng gian giữa có khi tránh được những thay đổi tốn kém sau khi đã xây xong.
Câu hỏi thường gặp
Gian thờ nên rộng bao nhiêu?
Không có kích thước chung. Nên tính theo ngày đông người nhất: đủ chỗ cho bàn thờ, khoảng đứng phía trước, và nối liền với gian khách, hiên để kê mâm. Gian thờ nhỏ nhưng mở rộng ra được qua dãy cửa thường tiện hơn một phòng thờ lớn đóng kín.
Có nên làm phòng thờ riêng có cửa đóng không?
Tuỳ nếp nhà. Phòng thờ riêng yên tĩnh, ít bụi, nhưng dễ tối, bí khói, và ngày giỗ chật. Nếu làm, cần cửa sổ, ô thoáng trên cao, và cửa ra đủ rộng để mở thông sang gian khách khi đông người. Việc đặt gian thờ thế nào là tập quán riêng của từng gia đình, dòng họ.
Khói nhang làm đen trần nhà, xử lý thế nào?
Cách bền nhất là thông gió: có lối gió vào từ cửa trước và thoát ra trên cao. Trần trên bàn thờ nên dùng vật liệu dễ lau, khó cháy. Định kỳ lau trần, tường quanh bàn thờ trước Tết. Thắp ít nhang hơn hoặc dùng loại ít khói cũng giảm ám đen.
Đèn trên bàn thờ có nên để sáng suốt đêm không?
Nhiều gia đình để đèn điện nhỏ sáng suốt đêm. Nếu vậy, đèn phải là loại dành cho dùng lâu, dây điện đi gọn trong ống, có ổ cắm riêng và cầu dao chống giật. Không để đèn dầu, nến cháy suốt đêm khi mọi người đã ngủ hoặc khi đi vắng.
Nhà hai tầng nên đặt bàn thờ ở tầng nào?
Về sinh hoạt, tầng trệt tiện cho người già lên hương hằng ngày và dọn cỗ ngày giỗ. Nhiều gia đình đặt ở tầng trên theo tập quán; khi đó cầu thang phải an toàn, có tay vịn và đèn. Gia đình nên bàn với nhau, ưu tiên sự an toàn của người lo việc hương khói.