Che nắng hiệu quả nhất là che từ bên ngoài, trước khi nắng chạm vào kính và tường: mái hiên, ô văng ngang hợp với phía Nam nơi mặt trời đứng cao, còn phía Đông và Tây nơi nắng chiếu xiên thấp thì cần lam đứng, cửa chớp hoặc cây. Kéo rèm bên trong chỉ giảm chói, vì nắng qua kính đã kịp biến thành hơi nóng trong phòng.
Hiên và ô văng còn che mưa hắt, giữ tường khô, cửa bền và cho cả nhà chỗ ngồi mát. Nhà truyền thống miền nào cũng có hiên sâu; nhà mới lại hay cắt bớt cho gọn rồi phải chắp thêm mái che. Phần dưới đi qua cách che cho từng phía, vật liệu, hiên theo từng miền và những điều cần kiểm khi thợ làm.
Vì sao che ngoài mát hơn rèm trong
Khi nắng chiếu qua kính, phần lớn năng lượng đi vào phòng, được sàn, tường, đồ đạc hấp thụ rồi tỏa ra thành hơi nóng. Rèm kéo bên trong chặn được ánh sáng chói nhưng hơi nóng đã ở trong phòng, giữa rèm và kính. Che bên ngoài thì nắng bị chặn trước khi chạm kính, hơi nóng ở lại ngoài trời và được gió mang đi.
Với tường cũng vậy. Bức tường bị nắng rọi trực tiếp cả buổi chiều sẽ nóng lên và truyền nhiệt vào phòng tới tận khuya. Một mái hiên, một hàng lam hay một giàn cây làm bóng râm cho tường giảm phần nhiệt ấy ngay từ đầu.
Đây là lý do cùng một căn phòng, cửa sổ có ô văng sâu và chớp ngoài mát hơn hẳn cửa sổ kính trần có rèm dày. Chi phí làm một ô văng đúng từ đầu thường nhỏ so với tiền điện chạy quạt, máy lạnh nhiều năm.
Tuy vậy, che không có nghĩa là bịt kín. Phòng vẫn cần ánh sáng tự nhiên và gió. Hiên, lam, chớp tốt là thứ chặn nắng trực tiếp mà vẫn để ánh sáng phản xạ và gió đi qua.
Phía Nam: mái hiên và ô văng ngang
Vào mùa hè, mặt trời ở trên cao lúc trưa, nắng chiếu vào mặt nhà phía Nam gần như từ trên xuống. Một ô văng ngang hay mái hiên vươn ra vừa phải phía trên cửa sổ đã đủ tạo bóng che kín mặt kính. Vào mùa đông ở miền Bắc, mặt trời đi thấp hơn, nắng chiếu xiên dưới vành ô văng vào phòng, sưởi ấm nhẹ đúng lúc cần. Đó là lý do mặt Nam được coi là dễ chịu nhất.
Độ vươn của ô văng nên tính theo chiều cao cửa sổ: cửa càng cao thì ô văng càng phải vươn xa để bóng che tới bậu cửa. Người thiết kế có thể vẽ mặt cắt nắng cho từng mùa; chủ nhà nên đề nghị xem bản vẽ này để biết cửa nào được che lúc nào.
Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, mặt trời mùa hè có lúc đi lệch về phía Bắc, nên mặt Bắc cũng có giờ nhận nắng. Ô văng ngang ở mặt Bắc vẫn hữu ích, chủ yếu để che mưa.
Mái hiên phía Nam rộng còn là nơi sinh hoạt: ngồi uống nước, phơi nông sản, làm việc nhà, trẻ con chơi khi trời mưa. Khi tính hiên, nên nghĩ cả công năng ấy để chọn độ sâu, chứ không chỉ tính che nắng cho cửa.
Phía Đông và phía Tây: lam đứng, chớp và cây
Nắng buổi sáng và buổi chiều chiếu xiên thấp, gần như ngang. Ô văng ngang phía trên cửa chỉ che được phần trên, còn nắng vẫn rọi dưới vành vào sâu trong phòng. Với phía Tây, nơi nắng chiều gắt nhất, cách che hiệu quả là che theo chiều đứng: lam đứng, cửa chớp, mành tre, giàn cây leo, hàng cây tán rộng.
Lam đứng là những thanh dọc đặt trước cửa sổ hoặc trước cả mảng tường, xoay một góc để chặn nắng xiên mà vẫn cho gió và ánh sáng phản xạ đi qua. Lam có thể cố định hoặc xoay được; lam xoay được linh hoạt hơn nhưng có thêm chi tiết cơ khí cần chăm sóc, nhất là ở vùng ven biển.
Cửa chớp lật kiểu cũ là một dạng lam đứng gắn vào cánh cửa. Đóng chớp vào buổi chiều vẫn có gió, có ánh sáng lờ mờ, phòng mát rõ. Đây là chi tiết đang bị bỏ quên ở nhà mới nhưng rất hợp khí hậu nhiệt đới.
Phía Đông nắng sáng dịu hơn, thường chỉ cần ô văng vừa phải và rèm, hoặc cây thấp phía trước. Phòng ngủ phía Đông nhận nắng sáng sớm, nên có rèm dày cho người làm ca đêm hay trẻ nhỏ cần ngủ thêm.
Hiên an toàn trong mùa gió bão
Mái hiên càng vươn xa thì càng giống một cánh buồm: gió thổi từ dưới lên tạo lực nâng, gió giật đẩy cả tấm mái lên. Nhiều nhà bị tốc mái trong bão bắt đầu từ mái hiên, sau đó gió lùa vào khe hở và kéo theo cả mái chính. Vì vậy ở vùng có bão, hiên sâu phải đi kèm liên kết chắc: xà gồ hiên nối vào khung nhà, cột hiên có chân đế chắc, mép mái được giằng.
Hiên chắp thêm sau khi xây, bằng khung thép mỏng bắt vít nở vào lớp trát tường, là kiểu nguy hiểm nhất. Lớp trát không chịu được lực kéo, vít nở bật ra, cả khung hiên đổ xuống. Nếu cần làm thêm hiên cho nhà cũ, nên nhờ thợ có kinh nghiệm bắt vào dầm, cột hoặc tường chịu lực, và có cột đỡ phía ngoài nếu hiên rộng.
Mỗi năm trước mùa bão, nên đi một vòng quanh nhà nhìn từ dưới lên: vít mép hiên có gỉ, lỏng không, tôn có cong vênh không, cột hiên có nghiêng không, giàn cây có mục không. Những chỗ nghi ngờ thì mời thợ sửa sớm, không đợi khi có tin bão mới làm.
Khi bão sắp tới, mành tre, rèm vải ngoài trời, mái che cuộn được cần thu gọn và buộc chặt; chậu cây, đồ đạc trên hiên đưa vào trong. Không đứng dưới mái hiên tôn trong lúc gió mạnh, vì tấm tôn bị giật bay có thể gây thương tích nặng. Theo dõi và làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Hiên là chỗ sống, không chỉ là chỗ che
Ở nông thôn, hiên là nơi diễn ra rất nhiều việc trong ngày: ngồi uống nước buổi sáng, nhặt rau, phơi lạc, phơi ngô, để xe đạp, trẻ con học bài khi trong nhà nóng, người già ngả lưng buổi trưa. Một mái hiên chỉ đủ che cửa sổ sẽ không đáp ứng được những việc ấy, và gia đình sẽ phải căng bạt, dựng mái tạm.
Khi tính hiên, nên liệt kê những việc cả nhà thường làm ngoài trời và nghĩ xem chúng cần bao nhiêu chỗ, cần ánh sáng thế nào, có cần ổ điện, vòi nước không. Hiên phía sau gần bếp hợp với việc sơ chế, rửa ráy; hiên phía trước hợp với tiếp khách, nghỉ ngơi.
Sàn hiên nên dùng vật liệu nhám, không trơn khi ướt, có độ dốc nhẹ ra ngoài. Mép hiên có bậc thì bậc nên thấp, đều, có tay vịn nếu nhà có người già. Đèn hiên đủ sáng để buổi tối đi lại không vấp, công tắc đặt ở chỗ dễ với từ trong nhà.
Vật liệu che: mỗi loại một tính
Mái ngói, mái tôn liền với mái chính. Hiên lợp cùng loại với mái chính, liền khung, là kiểu che bền và chắc nhất. Mái tôn hiên nên có lớp cách nhiệt nếu bên dưới là chỗ ngồi, vì tôn trần nóng hắt xuống.
Ô văng bê tông. Bền, ít bảo trì, nhưng là cấu kiện chịu lực vươn ra ngoài tường, cần thiết kế và đổ đúng kỹ thuật. Ô văng vươn xa, ô văng ở vùng ven biển nên được người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư tính.
Lam gỗ, lam kim loại. Lam gỗ đẹp, hợp nhà quê nhưng cần gỗ chịu nắng mưa, sơn dầu định kỳ, chống mối. Lam kim loại bền hơn trong đất liền nhưng ở vùng biển phải có lớp bảo vệ chịu mặn.
Mành tre, mành trúc. Rẻ, nhẹ, dễ thay, cuộn lên hạ xuống theo giờ nắng. Hợp với hiên, cửa sổ phía Tây. Cần cuộn lên và buộc chặt khi có gió mạnh để không bị giật rách hoặc đập vào cửa.
Giàn cây leo. Mát nhất vì lá vừa che vừa thoát hơi nước. Giàn nên dựng trên khung riêng, cách tường, không bám trực tiếp vào tường để tránh ẩm và rễ len vào khe. Cần tỉa trước mùa bão và kiểm khung giàn.
Hiên theo từng miền
Mỗi vùng khí hậu đặt cho mái hiên một nhiệm vụ chính khác nhau. Bảng dưới gợi ý điều cần ưu tiên khi bàn với thợ về hiên nhà ở quê.
| Vùng | Nhiệm vụ chính của hiên | Nên chú ý |
|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Che nắng hè, để nắng đông vào, che mưa phùn | Hiên phía Nam vừa phải, chỗ phơi đồ có mái cho mùa nồm |
| Bắc Trung Bộ | Che nắng gắt và gió Lào, che mưa bão | Hiên sâu nhưng liên kết chắc, chịu được gió giật |
| Nam Trung Bộ ven biển | Che nắng, gió, cát, hơi muối | Vật liệu chịu mặn, ít chi tiết kim loại lộ |
| Nam Bộ | Che nắng quanh năm và mưa giông hắt xa | Hiên rộng, máng xối lớn, sàn hiên thoát nước nhanh |
| Tây Nguyên, vùng đồi | Che mưa dài ngày, che bụi mùa khô | Mái vươn xa che chân tường, hiên làm chỗ phơi đồ |
Ở mọi vùng, hiên càng rộng thì càng phải tính gió. Một mái hiên lớn liên kết yếu có thể bị gió giật lật, kéo theo một phần mái chính. Hiên tôn chắp thêm bằng khung thép mỏng bắt vít vào tường là kiểu hay hỏng nhất trong bão.
Kiểm khi thợ làm hiên, ô văng, lam
Chủ nhà nên có mặt hoặc nhờ người tin cậy chụp ảnh ở những bước dưới đây. Nhiều lỗi chỉ nhìn thấy trong lúc làm.
- Ô văng, hiên có độ dốc ra ngoài để nước không chảy ngược vào tường; mép có gờ nhỏ để nước nhỏ giọt xa tường.
- Chỗ mái hiên gặp tường được xử lý kín, không để khe cho nước mưa chảy vào.
- Khung hiên tôn được bắt vào kết cấu chắc của nhà, không chỉ bắt vít nở vào lớp trát.
- Vít mái hiên đủ dày ở mép ngoài, nơi gió giật mạnh nhất.
- Lam, giàn cách tường đủ để lau chùi, sơn sửa và để không khí lưu thông.
- Máng xối dưới mép hiên đủ lớn, ống thoát dẫn nước ra rãnh, không đổ vào lối đi.
- Điện chiếu sáng ở hiên có hộp che mưa, dây đi trong ống, do thợ điện có nghề lắp.
Câu nhắc an toàn: làm hiên, ô văng là làm việc trên cao. Thợ cần giàn giáo chắc, dây an toàn; chủ nhà không nên tự leo lên hiên tôn để kiểm vì tôn và xà gồ hiên thường không chịu được sức nặng người đứng.
Câu hỏi thường gặp
Ô văng nên vươn ra bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung, vì phụ thuộc chiều cao cửa sổ, hướng tường và vĩ độ nơi ở. Nguyên tắc là cửa càng cao thì ô văng càng phải vươn xa để bóng che tới bậu cửa vào mùa nóng. Nhờ người thiết kế vẽ mặt cắt bóng nắng cho cửa phía Nam và phía Tây.
Che kín cửa sổ phía Tây có làm phòng tối không?
Lam đứng, chớp lật và giàn cây chặn nắng trực tiếp nhưng vẫn để ánh sáng phản xạ đi qua, nên phòng dịu chứ không tối hẳn. Nếu thấy thiếu sáng, có thể mở thêm cửa sổ ở phía Bắc hoặc phía Đông để lấy sáng mà không lấy nóng.
Mái hiên tôn có làm nóng hiên hơn không?
Tôn trần không cách nhiệt hắt nóng xuống người ngồi bên dưới vào buổi trưa. Nếu hiên là nơi sinh hoạt, nên dùng tôn có lớp cách nhiệt hoặc lót thêm, hoặc lợp ngói. Hiên chỉ để che cửa thì tôn thường vẫn ổn.
Giàn cây leo có làm ẩm tường, hút muỗi không?
Giàn bám thẳng vào tường thì có thể làm tường ẩm và rễ len vào khe. Dựng giàn trên khung riêng cách tường, tỉa thường xuyên, không để nước đọng dưới gốc sẽ hạn chế ẩm và muỗi. Lá rụng cần dọn khỏi máng xối.
Có nên làm hiên di động, mái che cuộn được không?
Hữu ích cho sân, hiên cần lúc che lúc mở. Nhưng ở vùng gió bão, phần di động phải thu gọn và cố định trước khi gió mạnh, nếu không dễ bị giật hỏng hoặc làm hỏng tường. Hiên cố định liền mái vẫn bền hơn cho nhà ở quê.
Nhà cũ không có ô văng, có thể làm thêm không?
Có thể, bằng ô văng nhẹ, mái che nhỏ trên cửa sổ, lam gắn ngoài, mành tre hoặc giàn cây. Ô văng bê tông đổ thêm vào tường cũ cần thợ có kinh nghiệm hoặc kỹ sư xem tường có chịu được không. Những giải pháp nhẹ thường an toàn và đủ hiệu quả.