Nhà cấp 4 mái tôn hợp lý khi gia đình cần chỗ ở sớm, muốn xây theo giai đoạn, làm nhà phụ, bếp, kho, hoặc làm nhà trên nền không chịu được mái nặng; nó chỉ ở dễ chịu khi có lớp chống nóng, trần, độ dốc đủ và liên kết chắc với khung để không tốc khi gió lớn. Tôn trần lợp thẳng lên xà gồ rồi ở ngay là kiểu nhà nóng như lò vào buổi trưa và ồn tới mức không nghe nhau nói khi mưa rào.
Bài này nói về nhà mái tôn như một kiểu nhà ở thật sự, không phải chỗ ở tạm: khi nào nên chọn, chọn độ dốc và lớp chống nóng theo nguyên lý nào, cách làm đỡ ồn, chỗ gió hay giật tôn, và những dấu hiệu làm ẩu bạn có thể nhìn thấy từ dưới đất.
Khi nào nhà mái tôn là lựa chọn hợp lý
Cần có nhà ở nhanh. Mái tôn trên khung thép nhẹ dựng nhanh hơn nhiều so với mái ngói hay mái bê tông. Gia đình vừa tách hộ, vừa chuyển về quê, hoặc nhà cũ hư sau bão cần có chỗ ở trước mùa mưa thường chọn cách này.
Muốn xây theo giai đoạn. Một số gia đình làm phần tường, nền, điện nước thật tốt và lợp tôn trước, vài năm sau có tiền mới thay mái hoặc làm thêm. Muốn đi đường này, phải nói với người thiết kế từ đầu để tường, cột chịu được mái sau.
Nền yếu, cần nhà nhẹ. Trên đất ruộng mới lấp, đất ven ao, mái nhẹ giảm tải xuống móng. Đây là quyết định của người tính kết cấu, nhưng chủ nhà nên biết đó là một lý do chính đáng để chọn tôn.
Làm khối phụ. Bếp củi, kho, chuồng trại, nhà để xe máy nông nghiệp, mái che sân phơi thường hợp với tôn hơn ngói: nhẹ, dễ sửa, dễ nâng, không ngại khói.
Vùng hay mưa dài. Tôn lợp đúng ít khe nối hơn ngói, độ dốc nhỏ hơn mà vẫn thoát nước tốt. Ở vùng đồi Tây Nguyên mưa kéo dài nhiều tháng, nhiều nhà dùng tôn vì lý do này.
Nóng và ồn: vì sao, và các lớp xử lý
Tôn là tấm kim loại mỏng, hấp thụ nắng rất nhanh và truyền nhiệt xuống ngay phía dưới. Buổi trưa mùa hè, mặt dưới tấm tôn trần có thể nóng tới mức không đặt tay lâu được, và hơi nóng tỏa xuống phòng như một tấm sưởi trên đầu. Khi mưa, hạt mưa đập vào tấm mỏng không có gì đỡ, tạo tiếng rền lớn. Hai vấn đề này cùng một gốc: tấm tôn đứng một mình.
Cách xử lý là thêm lớp. Lớp thứ nhất nằm ngay dưới tôn hoặc gắn liền với tôn: tôn có lớp xốp, lớp bông cách nhiệt, hoặc một lớp màng phản xạ nhiệt trải dưới xà gồ. Lớp này chặn bớt nhiệt và làm tiếng mưa trầm xuống. Lớp thứ hai là trần, cách mái một khoảng không. Khoảng không này phải có lối cho hơi nóng thoát ra ở đầu hồi hoặc dọc nóc; nếu bịt kín, nó thành buồng hấp.
Màu tôn cũng có ảnh hưởng. Mặt tôn màu sáng phản xạ nắng tốt hơn màu sẫm, nên mái hướng về phía nắng chiều nên tránh màu quá tối. Cây bóng mát trồng ở phía nắng chiều, cách nhà một khoảng đủ để cành không quệt mái, cũng giúp mái đỡ nóng.
Với tiếng ồn, ngoài lớp cách nhiệt và trần, độ dày tôn và cách bắt vít cũng quan trọng. Tôn quá mỏng rung mạnh hơn; vít thưa khiến tấm tôn lắc khi gió và kêu lạch cạch. Các con số độ dày, khoảng cách vít nên lấy theo hướng dẫn của loại tôn và người thiết kế, chủ nhà chỉ cần hỏi để biết thợ có làm theo hay không.
Độ dốc, nhịp mái và chỗ hay dột
Mái tôn dốc ít hơn mái ngói vẫn thoát nước được, nhưng dốc quá thấp thì nước chảy chậm, gió đẩy nước ngược qua mí tôn. Bảng dưới gom những chỗ hay dột và cách nhận ra.
| Chỗ hay dột | Vì sao | Nhìn thấy thế nào |
|---|---|---|
| Lỗ vít | Vít bắn lệch, siết quá chặt làm méo đệm hoặc quá lỏng; bắn vào lòng sóng thay vì đỉnh sóng | Vệt gỉ quanh đầu vít, vệt nước dưới trần thành chấm đều theo hàng vít |
| Mí chồng giữa hai tấm | Chồng mí ít, chồng ngược hướng gió mưa | Vệt nước chạy thẳng theo đường nối hai tấm |
| Úp nóc | Tấm úp nóc ngắn, thiếu keo hoặc đệm, gió thổi bật | Dột ngay dưới đường nóc, nhất là khi mưa có gió |
| Chỗ tôn giáp tường | Thiếu tấm chắn (diềm) hoặc chỉ trét vữa, vữa nứt sau vài mùa nắng | Tường bị thấm vệt dọc ngay dưới mép mái |
| Máng xối | Máng dốc ngược, tắc lá, mối nối máng hở | Nước tràn khỏi máng khi mưa to, rơi vào sát chân tường |
| Quanh ống thông hơi, ống khói | Cắt tôn rộng, bịt bằng keo thường, keo lão hoá | Vết ẩm hình tròn quanh chân ống trên trần |
Phần lớn dột mái tôn đến từ khâu lắp chứ không từ tấm tôn. Một mái tôn tốt lắp ẩu dột sớm hơn một mái tôn thường lắp cẩn thận.
Bố cục nhà mái tôn một tầng cho dễ ở
Vì mái tôn truyền nhiệt nhanh, cách chia phòng của nhà mái tôn quan trọng hơn nhà mái ngói. Nguyên tắc đầu tiên là cho gió đi xuyên: mỗi phòng nên có cửa hoặc cửa sổ ở hai phía đối nhau, hoặc ít nhất một cửa sổ và một ô thoáng cao. Nhà dài một dãy, phòng xếp nối tiếp, cửa mở ra hiên phía trước và cửa sổ ra vườn phía sau, thường mát hơn nhà vuông có phòng nằm kẹt giữa không chạm tường ngoài nào.
Nguyên tắc thứ hai là để những phòng dùng ban ngày, chịu nóng được, nằm ở phía nắng chiều: bếp, kho, nhà vệ sinh, hành lang. Phòng ngủ đặt ở phía mát hơn, có hiên hoặc cây che. Một dải hiên rộng ở phía nắng gắt nhất làm việc của một tấm che: tường không bị nắng chiếu thẳng, nhiệt đi vào phòng giảm hẳn.
Nguyên tắc thứ ba là trần đủ cao. Khoảng không lớn giữa người và mái giúp hơi nóng tụ ở trên, xa đầu người. Trần quá thấp, chỉ vừa với chiều cao cửa, là lý do nhiều nhà mái tôn ngột ngạt dù đã có lớp cách nhiệt. Con số cụ thể nên để người thiết kế chọn theo chiều cao tường và loại trần, nhưng chủ nhà nên nói rõ mình muốn phòng thoáng cao.
Cuối cùng, nhà mái tôn ở quê rất hợp để chia thành nhiều khối nhỏ nối bằng hiên: khối ở, khối bếp, khối kho. Mỗi khối mái ngắn hơn, ít khe, dễ thay từng phần. Khi có tiền nâng cấp, gia đình có thể làm lại mái khối ở trước mà không phải đụng đến bếp hay kho.
Gió bão: mái tôn bị tốc từ đâu
Mái tôn nhẹ nên gió giật dễ nhấc lên. Khi gió thổi qua mái, áp suất phía trên mái giảm, đồng thời gió luồn vào dưới mái qua mép đua, cửa mở, khe hở; hai lực này cùng đẩy tấm tôn lên. Mái thường bị tốc bắt đầu từ mép: đầu hồi, mái đua, góc nhà, rồi lật dần từng tấm vào trong.
Vì vậy ở vùng có bão, mép mái phải được bắt vít dày hơn giữa mái, mái đua không nên chìa quá xa, các tấm úp nóc và diềm phải được bắt chắc. Xà gồ phải liên kết chắc với kèo, kèo liên kết với tường hoặc cột bằng bản mã, bu lông neo; nếu xà gồ chỉ kê lên tường gạch rồi trét vữa, cả mảng mái có thể bay lên cùng xà gồ chứ không chỉ riêng tấm tôn.
Nhiều gia đình ở miền Trung có thói quen chằng mái bằng dây và bao cát trước mùa bão. Đó là việc cứu nguy hữu ích, nhưng không thay được liên kết đúng từ lúc làm. Khi xây mới ở vùng hay có bão, chủ nhà nên hỏi thẳng người làm: mép mái bắt vít thế nào, xà gồ neo vào đâu, kèo neo vào đâu.
Nhắc an toàn: không lên mái khi đang có gió lớn, mưa, hoặc mái còn ướt. Việc gia cố, chằng chống mái nên làm sớm trước khi có thông báo bão, có người giữ thang, có dây an toàn, và theo hướng dẫn của chính quyền địa phương khi bão tới gần.
Dấu hiệu làm ẩu nhìn được từ dưới đất
Bạn không cần trèo lên mái mới nhận ra mái làm ẩu. Đứng ở sân, ở trong nhà khi chưa đóng trần, hoặc nhờ thợ chụp ảnh, có thể thấy được nhiều chuyện:
- Hàng vít không thẳng, khoảng cách lúc thưa lúc dày, nhiều lỗ vít bị bắn hụt bỏ trống không bịt.
- Tấm tôn bị móp, gập ở chỗ thợ giẫm lên lòng sóng thay vì đỉnh sóng hoặc ván kê.
- Đầu tấm tôn ở mép mái cắt nham nhở, không có diềm, nhìn thấy xà gồ trơ ra.
- Xà gồ không thẳng, mặt mái nhìn nghiêng thấy lượn sóng.
- Mạt sắt từ việc cắt, khoan còn nằm trên mặt tôn; sau vài trận mưa chúng gỉ thành những chấm nâu, ăn vào lớp mạ.
- Chỗ tôn giáp tường chỉ được trét vữa hoặc keo, không có tấm che.
- Ống xuống của máng xối xả thẳng vào chân tường hoặc vào nền nhà hàng xóm.
Mỗi điểm trên đều sửa dễ nếu phát hiện lúc thợ còn ở công trường, và khó, tốn hơn nhiều khi đã đóng trần, dọn vào ở.
Biến nhà mái tôn thành nhà ở lâu dài
Nhà mái tôn không nhất thiết là nhà tạm. Nhiều gia đình sống nhiều năm thoải mái trong nhà mái tôn vì đã đầu tư đúng vào những thứ quyết định chất lượng sống: tường xây tốt, nền cao, cửa sổ hai phía để gió xuyên phòng, trần cách nhiệt, hiên rộng che nắng.
Nếu ngân sách giới hạn, nên ưu tiên phần khó sửa về sau. Móng, nền, đường thoát nước, điện âm tường là những thứ mà làm lại sau này phải đục phá. Mái tôn, trần, sơn thì thay được mà không đụng tới phần chính. Một ngôi nhà có móng và tường tốt, mái tôn tạm ổn có thể được nâng cấp mái sau vài năm; còn một ngôi nhà mái đẹp trên móng ẩu thì không cứu được bằng cách thay mái.
Vài việc nhỏ giúp nhà mái tôn dễ sống hơn: trồng dàn cây leo hoặc làm mái hiên ở phía nắng chiều, chừa ô thoáng cao trên tường để khí nóng dưới trần thoát ra, chọn màu sơn tường ngoài sáng, lát nền bằng vật liệu mát chân. Mỗi năm một lần, trước mùa mưa, nên nhờ thợ kiểm và thay vít gỉ, bịt lại mí hở, dọn máng xối. Việc nhỏ làm đều đặn giữ mái tôn bền hơn nhiều năm so với để đến khi dột mới gọi thợ.
Câu hỏi thường gặp
Mái tôn có làm nhà nóng hơn mái ngói không?
Tấm tôn trần nóng hơn ngói rõ rệt vì mỏng và dẫn nhiệt nhanh. Nhưng một mái tôn có lớp cách nhiệt và trần, có lối thoát khí nóng dưới mái, có thể dễ chịu gần với mái ngói. Khác biệt lớn nhất nằm ở các lớp bên dưới tôn chứ không chỉ ở tấm lợp.
Có nên đổ trần bê tông dưới mái tôn để chống nóng không?
Đó là một cách nhiều nơi dùng, nhưng làm nhà nặng hơn và tăng tải lên móng, tường. Nếu muốn làm, phải để kỹ sư tính lại kết cấu. Với nhà cấp 4 thông thường, lớp cách nhiệt dưới tôn cộng trần nhẹ có lỗ thoáng thường là hướng đơn giản hơn.
Bao lâu thì nên kiểm mái tôn một lần?
Nên kiểm mỗi năm một lần trước mùa mưa và sau mỗi trận bão, gió lớn. Việc kiểm gồm nhìn vít gỉ, mí hở, máng tắc, úp nóc lỏng, vệt ẩm trên trần. Vùng ven biển gió muối nên kiểm dày hơn vì vít và tôn gỉ nhanh hơn.
Tự thay tấm tôn bị thủng có được không?
Việc này đòi hỏi leo lên mái, đi trên mái dốc trơn, dùng máy khoan bắt vít ở trên cao. Nếu không quen, nên thuê thợ có dây an toàn và thang chắc. Không lên mái khi trời mưa, gió, mái còn ướt hoặc khi ở nhà một mình không có ai giữ thang.
Nhà mái tôn sau này có đổi sang mái ngói được không?
Được nếu khung, tường và móng chịu được mái nặng hơn. Mái ngói nặng hơn mái tôn nhiều, nên phải có người có chuyên môn kiểm lại kết cấu trước. Nếu từ đầu đã định đổi mái sau này, hãy nói với người thiết kế để họ tính sẵn.
Mưa to mái tôn ồn quá, có cách giảm mà không phải thay mái không?
Có thể thêm trần nhẹ bên dưới với một lớp vật liệu cách âm, cách nhiệt đặt trên trần, hoặc trải lớp cách nhiệt bám dưới tấm tôn. Siết lại vít lỏng cũng làm mái bớt rung kêu. Hiệu quả tốt nhất vẫn là có hai lớp tách nhau bởi khoảng không.