Thông gió tự nhiên cho nhà ở quê: cửa đối diện, ô thoáng cao và lối thoát hơi nóng

Thông gió tự nhiên hiệu quả khi mỗi phòng có cửa gió vào và cửa gió ra ở hai phía khác nhau, và ngôi nhà có lối thoát ở trên cao cho không khí nóng bốc lên. Chỉ một cửa sổ thì gió quẩn ở cửa; có hai cửa đối diện hoặc lệch góc thì gió đi qua cả phòng. Có ô thoáng, lỗ đầu hồi, cửa mái thì hơi nóng tích dưới mái có đường ra.

Nhà ở quê có lợi thế lớn là thường đứng thoáng, gió đến từ nhiều phía, nhưng nhiều nhà mới xây theo kiểu nhà phố hai bên tường kín đã bỏ mất lợi thế ấy. Phần dưới giải thích hai cách gió làm mát nhà, cách đặt cửa, ô thoáng, giếng trời, thông gió cho bếp và nhà vệ sinh, và cách thông gió mà vẫn kín mưa, kín muỗi, an toàn.

Hai cách không khí đi qua ngôi nhà

Cách thứ nhất là gió xuyên. Gió thổi vào mặt nhà tạo áp lực cao ở phía đón gió và áp lực thấp ở phía khuất gió. Nếu có cửa ở cả hai phía, không khí sẽ đi từ phía đón gió sang phía khuất gió, mang theo hơi nóng và hơi ẩm. Đây là cách làm mát mạnh nhất khi trời có gió, và cũng là lý do vì sao nhà truyền thống thường có cửa ở cả trước lẫn sau.

Cách thứ hai là đối lưu, hay còn gọi là hiệu ứng ống khói. Không khí nóng nhẹ hơn nên bốc lên cao; nếu có lối thoát ở trên cao, nó sẽ ra ngoài và kéo không khí mát hơn từ cửa thấp vào thay chỗ. Cách này vẫn chạy được khi trời lặng gió, miễn là có chênh lệch độ cao giữa cửa vào và lối ra.

Ngôi nhà tốt kết hợp cả hai: cửa sổ ở hai phía cho ngày có gió, ô thoáng cao và lỗ thoát dưới mái cho ngày lặng gió và cho ban đêm. Nhà chỉ có cửa ở mặt tiền và tường kín ba phía mất gần hết cả hai cách, dù cửa có rộng đến đâu.

Tốc độ gió trong phòng chỉ cần nhẹ cũng đủ làm người thấy mát hơn rõ, vì gió giúp mồ hôi bay hơi. Đó là lý do một căn phòng thoáng gió có thể dễ chịu hơn căn phòng kín dù nhiệt độ hai nơi như nhau.

Đặt cửa cho gió đi xuyên phòng

Cửa vào ở phía đón gió mát, cửa ra ở phía khuất gió. Biết hướng gió chính của mùa nóng, đặt cửa sổ lớn ở phía ấy và cửa ra ở phía đối diện hoặc lệch góc. Cửa ra có thể lớn bằng hoặc lớn hơn cửa vào để gió đi nhanh.

Cửa lệch góc làm gió quét rộng hơn. Hai cửa thẳng hàng tạo một luồng gió hẹp đi thẳng, phần còn lại của phòng ít gió. Cửa đặt lệch nhau, ví dụ một cửa ở tường trước, một cửa ở tường bên, khiến gió đi chéo và quét qua nhiều chỗ hơn.

Chiều cao cửa sổ theo chỗ người ngồi, nằm. Cửa sổ phòng ngủ thấp vừa đủ để gió thổi qua tầm giường; cửa phòng khách ở tầm người ngồi. Cửa sổ đặt quá cao chỉ thông khí trên đầu, người bên dưới không thấy mát.

Đồ đạc không chắn luồng gió. Tủ cao kê sát cửa sổ, vách ngăn kín giữa nhà làm gió bị chặn. Khi sắp đặt đồ, để luồng từ cửa vào tới cửa ra thông thoáng.

Cửa giữa các phòng cũng là đường gió. Nhà nhiều phòng nhỏ cần ô thoáng trên cửa đi hoặc cửa có chớp để gió đi từ phòng này sang phòng kia. Vách lửng, ô thoáng trên vách giữ được sự riêng tư mà không cắt đường gió.

Ô thoáng cao, lỗ đầu hồi và cửa mái

Không khí nóng nhất trong phòng tụ ở sát trần, nhất là dưới mái tôn, mái bằng. Một hàng ô thoáng phía trên cửa đi, cửa sổ, hoặc sát trần ở bức tường đối diện giúp lớp khí nóng ấy thoát ra. Ô thoáng nên có cánh đóng mở hoặc có chớp che mưa, có lưới chắn côn trùng, chuột.

Với nhà mái dốc có trần, khoảng không giữa trần và mái là nơi tích nhiệt lớn. Lỗ thông ở hai đầu hồi, khe thoáng ở đỉnh nóc cho hơi nóng thoát theo chiều gió và theo đối lưu. Thiếu những lỗ này, khoảng mái biến thành lò sưởi đè lên trần phòng ngủ. Lỗ thông cần được che để mưa hắt không vào và chim, chuột không làm tổ.

Cửa mái hay mái chồng diêm, một phần mái được nâng cao hơn để lộ khe thoáng, là cách cũ trong nhiều nhà xưa, nhà kho, nhà xưởng. Ở nhà ở, cách này vừa lấy sáng vừa thoát nhiệt rất tốt, nhưng cần làm kín nước kỹ ở chỗ giao mái.

Ở vùng có mùa lạnh hoặc mùa nồm như miền Bắc và vùng cao, mọi ô thoáng đều nên có cánh đóng được. Ô thoáng trống hẳn là đường cho gió lạnh và hơi ẩm vào nhà đúng lúc không muốn.

Giếng trời và sân trong: khi nào nên làm

Giếng trời là khoảng trống xuyên từ mái xuống trong lòng nhà, sân trong là khoảng sân lộ thiên được nhà bao quanh. Cả hai giúp lấy sáng cho phần nhà sâu và tạo lối thoát hơi nóng theo chiều đứng. Chúng đặc biệt hữu ích với nhà dài, hẹp, hai bên bị nhà khác che, như nhà ở thị trấn, nhà mặt đường làng san sát.

Nhà ở quê đứng giữa vườn, gió đến từ bốn phía, thường không cần giếng trời; cửa sổ hai bên và ô thoáng cao là đủ. Làm giếng trời ở đây đôi khi chỉ thêm chỗ dột và chỗ đón mưa.

Nếu làm, giếng trời cần mái che có khe thoáng ở cạnh để không khí nóng thoát ra mà mưa không rơi thẳng vào, sàn bên dưới có thoát nước, và lan can chắc ở các tầng trên để trẻ nhỏ không ngã. Ở miền Bắc, phải đóng được khi rét và nồm; ở Nam Bộ, phải chịu được mưa giông hắt mạnh.

Sân trong có cây và mặt nước là cách làm mát của nhiều nhà xưa, nhất là nhà vườn. Không khí trong sân được bóng nhà che, cây thoát hơi nước, mát hơn ngoài đường, gió từ sân vào các phòng xung quanh dịu hơn.

Thông gió theo mùa ở từng vùng

Cùng một ngôi nhà, cách mở cửa phải đổi theo mùa và theo vùng. Bảng dưới gợi ý những điều chính.

Người già ở nhà một mình thường giữ thói quen đóng mở cửa của nhiều năm. Khi xây nhà mới, nên chỉ cho ông bà cửa nào mở khi nào, ô thoáng đóng mở ra sao, và làm tay nắm, chốt cửa dễ thao tác, không phải leo trèo.

Bếp và nhà vệ sinh: thoát khói, hơi ẩm và mùi

Bếp và nhà vệ sinh là hai nơi sinh ra hơi nóng, hơi ẩm, khói và mùi. Nếu luồng gió trong nhà thổi từ bếp vào phòng khách, phòng ngủ, cả nhà sẽ ngửi mùi nấu nướng và hít khói. Vì vậy bếp nên đặt ở cuối hướng gió chính, có cửa thoát ra ngoài, có ô thoáng cao hoặc chụp hút khói.

Bếp củi, bếp rơm ở quê cần đường thoát khói riêng như ống khói, cửa mái hoặc mái chồng diêm. Khói bếp củi trong phòng kín gây hại cho phổi, nhất là với người già, trẻ nhỏ thường ngồi cạnh bếp. Chỗ đun cần xa vật liệu dễ cháy, củi rơm cất cách bếp một khoảng an toàn.

Bếp ga cần thông gió để nếu rò rỉ thì khí ga không tích tụ. Bình ga đặt ở chỗ thoáng, không đặt trong tủ kín, kiểm van và dây dẫn định kỳ; khi ngửi thấy mùi ga, không bật tắt công tắc điện, mở cửa cho thoáng và khoá van.

Nhà vệ sinh nên có cửa sổ hoặc ô thoáng ra ngoài trời, hoặc quạt hút. Lắp quạt hút cần thợ điện có nghề, ổ điện đặt xa chỗ nước bắn và có thiết bị chống giật. Nhà vệ sinh thông gió tốt khô nhanh, ít mốc, ít trơn, an toàn hơn cho người già.

Quạt giúp gió tự nhiên, không thay thế nó

Những ngày lặng gió, quạt là trợ thủ rẻ và hiệu quả. Quạt trần khuấy không khí trong phòng, làm người thấy mát nhờ gió lướt qua da. Quạt đặt ở cửa sổ hướng ra ngoài, thổi không khí trong phòng ra, sẽ kéo không khí mát hơn từ cửa đối diện vào, biến cửa sổ thành một lối thông gió chủ động.

Buổi tối, khi ngoài trời đã mát hơn trong nhà, bật quạt hút ở ô thoáng cao hoặc đặt quạt ở cửa thổi ra giúp xả nhanh hơi nóng tích trong tường, trần suốt ngày. Buổi trưa nắng gắt mà ngoài trời nóng hơn trong nhà thì không nên dùng quạt kéo khí ngoài vào.

Khi tính điện cho nhà mới, nên chừa sẵn móc và dây cho quạt trần ở phòng ngủ, phòng khách, hiên; ổ cắm gần cửa sổ để đặt quạt; công tắc riêng cho quạt hút. Phần điện này cần thợ điện có nghề làm, có cầu dao chống giật, dây đủ tải; quạt trần phải treo vào móc chắc, không treo vào trần thạch cao hay tấm nhựa mỏng.

Thông gió mà vẫn kín mưa, kín muỗi và an toàn

Nhiều gia đình ngại để cửa mở vì sợ mưa hắt, muỗi, trộm. Những chi tiết dưới đây giúp nhà vừa thoáng vừa yên tâm.

• Cửa chớp lật: đóng chớp vẫn có gió, che được nắng, mưa nhỏ và tầm nhìn từ ngoài vào.
• Lưới chắn muỗi ở cửa sổ phòng ngủ, ô thoáng, có thể tháo ra giặt.
• Song cửa sổ chắc, khoảng cách hẹp để trẻ không lọt qua, có lối thoát hiểm ở ít nhất một cửa khi cháy.
• Bậu cửa có gờ chặn nước, ô văng phía trên để mưa nhỏ không hắt vào khi cửa vẫn mở.
• Ô thoáng có cánh đóng được bằng tay nắm hoặc dây kéo, không cần leo ghế.
• Cửa giữa các phòng có ô thoáng phía trên để đêm đóng cửa phòng vẫn có gió đi qua.
• Quạt trần, quạt đứng bổ sung khi lặng gió; dây điện, ổ cắm đủ tải, không để dây chạy dưới thảm.

Song cửa sổ quá kín không có cách mở từ bên trong là điều nguy hiểm khi có cháy. Nên có ít nhất một cửa ở mỗi tầng mở được từ trong để thoát ra ngoài, cả nhà biết cửa ấy ở đâu và chìa khoá để ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Phòng chỉ có một mặt tường ra ngoài thì thông gió thế nào?

Có thể làm hai cửa sổ cách xa nhau trên cùng mặt tường để tạo chênh áp nhẹ, thêm ô thoáng cao trên cửa đi thông ra hành lang hoặc phòng khác. Quạt hút ở phía trong cũng giúp kéo gió. Hiệu quả không bằng hai mặt nhưng tốt hơn hẳn một cửa duy nhất.

Có nên để ô thoáng mở suốt năm không?

Ở Nam Bộ thì hầu như được, miễn là có lưới chắn và che mưa. Ở miền Bắc và vùng cao nên có cánh đóng được, vì mùa rét và mùa nồm cần đóng kín. Ở vùng gió Lào, ô thoáng cao phía khuất nắng có thể để mở cho hơi nóng thoát.

Mở cửa đêm có an toàn không?

Có thể an toàn nếu cửa sổ có song chắc, lưới chắn và cửa đi có khoá tốt. Nhiều nhà mở cửa sổ có song, đóng cửa đi, để ô thoáng mở. Nên kiểm song cửa định kỳ và luôn có một lối thoát hiểm mở được từ bên trong.

Giếng trời có làm nhà bị dột không?

Có thể, nếu mái che và chỗ giao giữa giếng trời với mái chính không được làm kỹ. Cần sàn bên dưới có thoát nước, mép mái che có gờ chặn nước. Nhà đứng thoáng giữa vườn thường không cần giếng trời; chỉ nên làm khi nhà sâu, hai bên bị che.

Quạt hút có thay được cửa sổ trong nhà vệ sinh không?

Quạt hút giúp thoát hơi ẩm và mùi khi không có cửa sổ, nhưng phải có chỗ cho không khí bù vào, như khe dưới cửa hay ô thoáng. Cửa sổ ra ngoài trời vẫn tốt hơn vì thêm ánh sáng và không phụ thuộc điện. Lắp quạt cần thợ điện có nghề.

Nhà kín đã xây xong có cải tạo thông gió được không?

Được, bằng cách mở thêm ô thoáng cao, thay cửa kính kín bằng cửa có chớp, mở lỗ thông đầu hồi, làm cửa sổ ở tường bên. Khoét tường để mở cửa mới cần thợ có kinh nghiệm hoặc kỹ sư xem tường chịu lực, nhất là nhà có tầng trên.